Йонаһ даймонд: "хитай һөкүмитиниң уйғурларни милләт сүпитидә йоқ қилмақчи болғанлиқи ашкара болди"

Мухбиримиз әзиз
2021-08-27
Share
Йонаһ даймонд:
Photo: RFA

Хитай һөкүмити тәшкиллигән "илмий хадимлар" вә "сиясийонлар" өткән бирнәччә йилдин бери уйғур дияридики "терорлуққа қарши туруш күриши" җәрянида һасил қилған "тәҗрибилири" ни йәкүнләп: "терорлуқни түп йилтизидин йоқ қилиш үчүн аз санлиқ милләтләрниң нопусини ‹әлалаштуруш' ни әмәлгә ашуруш лазим," дәп хуласә чиқарған иди. Буниңдики "нопусни әлалаштуруш" ниң тәбири һәққидә һәрқайси "мутәхәссисләр" елан қилған мақалилардә хитайларниң уйғур дияридики нопус нисбитини ашуруш барлиқ сиясий мәсилиләрни һәл қилишниң ачқучи, дейилгән иди. Бундақ бир нәзәрийиви хуласиниң оттуриға чиқиши немидин дерәк беридиғанлиқи һәмдә мушу хил йетәкчи идийәниң тәсиридә уйғур дияридики ирқий қирғинчилиқниң қандақ давам қиливатқанлиқи вашингтон шәһридики "комунизим қурбанлири хатирә фонди" ниң тәтқиқатчиси, доктур адрян зензниң 24-авғустта рәсмйй елан қилинған "уйғурларниң нопус үстүнлүкини өзгәртиш қурулуши: бейҗиң даирилириниң җәнубий шинҗаңдики нопусни әлалаштуруш истратегийәси һәққидә тәһлил" намлиқ илмий мақалисида толуқ шәрһиләнди. Мәзкур мақалини нәшр қилған "тәйлор вә франсис гуруһи" қармиқидики "оттура асия тәкшүрүши" журнили шу күндин башлап бу мақалини тор бошлуқида һәқсиз тарқатти һәмдә техиму көп кишиләрниң нөвәттә давам қиливатқан ‍уйғур қирғинчилиқини чүшинишигә қолайлиқ яритип бәрди.

Мақалә елан қилинғандин кейин һәрқайси саһәдики мутәхәссисләр бәс-бәстә буни һәмбәһирләп, өзлириниң бу һәқтики қарашлирини ипадә қилди. Фейсбок, тиветтер вә үндидар сәһипилиридә оттуриға чиққан бу һәқтики алқишлар мәзкур мақалиниң һәқиқәтәнму кишини қайил қиларлиқ пакитлар асасида йезилғанлиқини ишарә қилатти. Шулар қатарида әнглийәдики ноттиңхам университетиниң профессори раян сам "бу мақалини оқуп чиққанда хитай даирилириниң уйғурлар һәққидики ахирқи нишаниниң немә икәнлики хитайларниң өз баянлиридин мәлум болиду," дәп көрсәтти. Шуниңдәк журнал тәһриратиниң мәзкур мақалини һәқсиз қилип торда елан қилғанлиқиға апирин оқуди.

Илмий саһәниңму бу доклатни қизғин алқишлиғанлиқи мәлум. "равол валленберг кишилик һоқуқ мәркизи" ниң қанун мәслиһәтчиси йонаһ даймонд әпәнди бу һәқтә радийомиз зияритини қобул қилғанда, буниң әмәлийәттә 2021-йили март ейида "йеңи линийә институти" елан қилған уйғур қирғинчилиқи һәққидики мәхсус доклатта оттуриға қоюлған пикирләрни техиму күчлүк һалда тәстиқлайдиғанлиқини алаһидә тәкитлиди.

"әмәлийәттә мән бу мақалини бирнәччә ай илгирила оқуған идим. Есимдә қелишичә, буниңда доктур адрян зенз наһайити ачқучлуқ болған байқашлар арқилиқ хитай һөкүмитиниң җәнубий шинҗаң районида уйғурларға қарши иҗра қиливатқан сиясәтләрни қандақ ибариләр билән йөгәп кетиватқанлиқини чивәрлик билән шәрһиләп бәргән. Болупму хитай һөкүмитиниң бу ибариләрдики ‹әсәбийлик', ‹дөләт бихәтәрликигә тәһдит', ‹терорлуқ' дегәнләрни қоллиниши әмәлийәттә хитай һөкүмитиниң уйғурларни бастуруш вә қамаш нишани қиливатқанлиқи һәққидә оттуриға чиққан илгирики баянларниң тоғра икәнликини дәлилләйду. Бу мақалиниң йәнә бир муһим вә ачқучлуқ болған әһмийити шу йәрдики, униңда уйғурлар мәркәзлик вә топлишип олтурақлашқан җәнубий шинҗаң райони хитай һөкүмитиниң вә улар яллиған алимларниң асаслиқ диққәт нишани болған. Бу нишан бойичә бу районлардики уйғурларниң нопус үстүнлүкини төвәнлитиш баш вәзипә қилиниду. Һазир болса биз қирғинчилиқ һәққидики сиясий ибариләрниң көпләп оттуриға чиқиватқанлиқини көрмәктимиз. Бу ибариләрдә қирғинчилиқ хаһиши ениқ һалда тәкитлиниватиду. Бу пакитлар мән илгири қәләм тәвритишкә иштирак қилған доклатта ейтилған қирғинчилиқ һәққидики қарашларниң тоғра икәнликини техиму күчлүк шәкилдә дәлилләйду. Биз у доклатта 50 нәччә мутәхәссисниң пикрини алған. Уларниң һәммиси бирдәк нөвәттә хитай һөкүмитиниң уйғурларға қарита ирқий қирғинчлиқ қиливатқанлиқини муәййәнләштүргән иди. Болупму хитай һөкөмитиниң бир қатар сиясәтләр арқилиқ уйғурларни бир милләт сүпитидә йоқ қиливетишни қандақ әмәлгә ашуриватқанлиқини ениқ оттуриға қойған иди."

Йонаһ әпәндиниң қаришичә, адрян зензниң мақалисидики мәркизий темилардин болған "уйғурларниң нопус үстүнлүкини төвәнлитиш әмәлийәттә хитай һөкүмитиниң терорлуқниң алдини елишидики бир муһим чарә болуп қеливатиду" дегән қараш хитай һөкүмити иҗра қиливатқан нөвәттики ирқий қирғинчилиқни йоллуқ қилип көрситишниң нәзәрийиви асаси һесаплинидикән. Бу мәнидин алғанда, бу худди хитай һөкүмити илгирики вақитларда "уйғур терорлуқи" ниң мәнбәсини уйғурлардин вә чәт әлдики "дүшмән күчләр" дин издигәндәкла бир һадисә икән.

"көплигән мутәхәсисләр вә алимларниң баянлирида баятин сиз тилға алған уйғурларниң һәмдә уйғур нопусиниң хитай дөлити үчүн ‹дөләт бихәтәрликигә тәһдит пәйда қилғучилар' болуп қалғанлиқи вә буниңға қарита хитай дөлитиниң қандақ сиясәтләрни иҗра қиливатқанлиқи шәрһиләп өтүлгән. Һазир болса хитай һөкүмити бир пүтүн уйғур миллитиниң мәвҗутлуқини ашкара һалда ‹тәһдит' дәп қаримақта. Шуниң үчүн улар уйғур нопусини әлалаштуруш яки уларниң нисбитини төвәнлитиш чарилирини қоллиниватиду. Бу хил мәқсәтләрни көзлигән техникилиқ ибариләр әмилийәттә нурғун кишиләрни қаймуқтуруп, уларни бир пүтүн уйғурларниң һәқиқәтәнму тәһдит икәнликигә ишәндүрүп қойиду. Шундақла хитай һөкүмити иҗра қиливатқан уйғур нопусиниң нисбитини төвәнлитиш чарилири, җүмлидин мәҗбурий туғут чәкләш тәдбирлири, уйғурларни лагерларға қамаш вә түрмиләргә йоллаш қатарлиқларниң ‹һәқлиқ' икәнликини тәстиқлайду. Чүнки бу хил мәнтиқә бойичә болғанда уйғурларниң мәвҗутлуқи хитай дөлитигә мушу йосунда бир қорқунч вә тәһдит болғаникән, дөләтниң бир қатар чариләрни иҗра қилип уйғурлардин ибарәт бу ‹тәһдит' ни йоқ қилиши пүтүнләй ‹йоллуқ' болуп қалиду."

Доктур адрян зензниң бу мақалиси рәсмий елан қилинғандин кейин һәр саһәдики паалийәтчиләрниңму қизғин алқишиға еришти. Дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса бу һәқтә радийомиз зияритини қобул қилип, хитай даирилириниң ашкара мустәмликичилик түси алған "иҗабий" ибариләр арқилиқ өзлириниң ирқий қирғинчилиқ қилиштәк қәбиһ нишанини пәрдазлимақчи болғанлиқини әйиблиди. Шуниңдәк "шәрқий түркистандики бу ирқий қирғинчилиқ нөвәттә инсаниийәт җәмийитигә вә уларниң әхлақ системисиға бир чоң синақ болди," деди

Адрян зензниң бу мақалиси уйғур қирғинчилиқи һәққидики язмиларниң йәнә бир йеңи пәллиси, дәп қариливатқанлиқи мәлум. 2021-Йили март ейида "йеңи линийә институти" елан қилған уйғур қирғинчилиқи һәққидики мәхсус доклат нөвәттә уйғурларниң бешиға келиватқан зулумларниң дуняниң башқа җайлиридики зулумлардин түптин пәрқлиқ болған һәмдә толуқ мәнидики "ирқий қирғинчилиқ" түсини алған һәркәт икәнликини көрситип бәргән иди. Әмдиликтә болса адрян зензниң бу мақалиси бу һәқтики баянларни техиму толуқлап, буни хитай һөкүмитиниң өзлири елан қилған һөҗҗәтләр асасида техиму мукәммәл йорутуп бәрди. Шуниң билән биргә хитай һөкүмитиниң уйғурларни тез сүрәттә асмилатсийә қилип йоқитиветишниң омумий пиланини түзүп болғанлиқини көрситип бәрди.

Хитай һөкүмити әнә шу йосунда уйғурларни қирғин қилишни қанунлаштурмақчи болуватқанда, буни қандақ қилип тосуш мәсилиси нурғун кишиләр баш қатуриватқан ишларниң бири болуп қеливатқанлиқи мәлум. "йеңи линийә инситути" ниң алий тәтқиқатчиси емилий прей ханим бу һәқтә сөз болғанда, хәлқара саһәдә хитай һөкүмитини қоллаш долқуни муәййән салмақни тәшкил қиливатқанлиқини алаһидә тәкитләйду. Шундақла буниң үчүн хәлқара җәмийәтни бу хил қирғинчилиқниң еғир паҗиәлиридин хәвәрдар қилиш вә тәрбийәләшниң муһимлиқини алаһидә тәкитләйду.

"иккинчи дуня урушидин буян биз бәкму көп ирқий қирғинчилиқниң йүз бәргәнликини көрдуқ. Гәрчә ‹әмди қайтиланмайду' дегән тарихий шоар оттуриға қоюлған болсиму, әмма бу һал руанда, ирақ, берма қатарлиқ җайларда йәнә йүз бәрди. Әмди буниңдики әң еғир мисаллар хитайда көрүлүватиду. Чүнки хитай пул вә һоқуқ арқилиқ һәммини һәл қилишқа урунуп келиватиду. Қарайдиған болсақ хитай бирләшкән дөләтләр тәшкилати суписида нурғун дөләтләрни ‹сетивалди'. Йәнә бәзиләрни болса бозәк қилиш яки тәһдит селиш арқилиқ сизған сизиқи бойичә маңдуриватиду. Чүнки һазир хитайда пул вә һоқуқ мәвҗут. Шундақ болғанлиқи ‍үчүн нурғун дөләтләр уйғурларни һемайә қилиш орниға хитай һөкүмитини қоллаш мәвқәсидә чиң туриватиду. Чүнки уларниң һәммииси әмилийәттә хитайниң йүз милйонлиған америка доллири мәбләғ селиши бәдилигә хитайға ‹сетилип кәтти'. Буниң билән хәлқара әһдинамиләр бир яққа қайрилип қелип, хитайниң дегәнлири ‹һәқлиқ' болуп кетиватиду. Шуниң үчүн бизниң хәлқара җәмийәтни мушундақ бир ашкара қирғинчилиқ қиливатқан дөләтниң қолтуқида тәрләштин өзини тартишқа чақириқ қилишимиз бәк муһим. Мени десиңиз мән техиму көп һөкүмәтләрниң, болупму қирғинчилиқниң алдини елиш һәққидики хәлқаралиқ әһдинамиләргә имза қойған дөләтләрниң өз вәдисигә уйғун һалда хитай һөкүмитиниң бу хил қирғинчилиқиға қарши орнидин дәст турушини үмид қилимән."

Мәлум болушичә, хәлқара җәмийәтниң, шундақла һәрқайси һөкүмәтләрниң уйғур қирғинчилиқи һәққидә системилиқ мәлуматларға игә болуши, шуниңдәк бу қирғинчилиқниң әмилийәттә әйни вақиттики йәһудийлар зор қирғинчилиқидин һечқандақ қелишмайдиған "ис-түтәксиз қирғинчилиқ" икәнликини көрүп йетиши үчүн мушу хилдики мәхсус доклатлар алаһидә муһим қиммәткә игә, дәп қаралмақта икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт