Лагер шаһидлириниң “ирқий қирғинчилиқ” тоғрисидики баянлири күчлүк тәсир қозғимақта

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2021-10-25
Share
Лагер шаһити сайрагүлниң кәчмишлири баян қилинған китаб ингилизчиға тәрҗимә қилинди Лагер шаһити сайрагүл савутбай ханим “таҗдар шаһит” намлиқ китабини тонуштуруш җәрянида сөз қилмақта. 2020-Йили 23-июн, берлин, германийә.
AP

Германийәдә нәширдин чиқидиған “франкфут күндилик гезити” 23-өктәбирдики санида “хитайдики ирқий қирғинчилиқ: милйонлиған уйғур һәм башқа азсанлиқлар тәҗрибә қилинмақта вә қейин-қистаққа елинмақта” намлиқ зор һәҗимлик бир мақалә елан қилди. Әсәр аптори мирко шимид бу мақалә үчүн лагер шаһидлиридин сайрагүл савутбайни мәхсус зиярәт қилған болуп, униң лагерда өз бешидин өткүзгән паҗиәлик кәчүрмишлири вә көргән-билгәнлири тоғрисидики баянлириға тәпсилий орун бәргән. Аз дегәндә 1 йерим милйондин 3 милйонғичә болған инсанниң лагерларға солинип, инсан қелипидин чиққан вәһшиликләр билән қийниливатқанлиқи, бу тутқунларниң мутләқ көп қисминиң уйғурлар икәнликигә даир испатларниң ашкариланғанлиқи әскәртилгән.

Бу мақалә адәттә германийә мәтбуатлири иһтият билән тилға еливатқан “ирқий қирғинчилиқ” аталғусини әсәрниң баш мавзуси қилған. Уйғурларниң 1 милйон 665 миң квадират километирлиқ көләмгә игә шәрқий түркистанда яшайдиғанлиқи, хитай мустәбит һакимийитиниң бу земинни ишғал қиливалғандин кейин көпләп көчмән йөткәп, хитайларниң нопусини 1949-йилидики 5 пирсәнттин һазирқи 40 пирсәнткә йәткүзгәнлики, ши җинпиң тәхткә чиқип 2014-йилидин етибарән уйғурларни милләт сүпитидә йоқитиш сияситини йолға қоюватқанлиқи әсәргә муқәддимә қилинған.

Мәзкур мақалида милйонлиған инсан тутқунда яшаватқан лагерлардики ечинишлиқ һаят абистракит ибариләр билән әмәс, бәлки шаһидларниң тили арқилиқ конкирет дәлилләр билән әтраплиқ шәрһийиләнгән. Мәсилән, лагиер шаһиди сайрагүл савутбайниң баянлириға орун бәргән абзаста мундақ дейилгән: “миқлаш, тирнақлирини юлуш, ток билән соқуш-лагиердики даимлиқ җаза түрлири. Қейин-қистаққа елиниш күндилик һаятниң бир қисми. ‛кесәлликниң алдини алиду‚ дәп урулған окуллар, берилгән дорилар әмәлийәттә әқлий қуввәтни зәипләштүриду. Бу тутқунлар үстидин елип бериливатқан бир тиббий тәҗрибә. Һечким рәт қилалмайду. Рәт қилғучилар қейин-қистаққа елиниду. 16 Кувадират метирлиқ кичик бир өйгә 20 адәм қамалған. Булуңдики пиластик чиләк уларниң һаҗәтханиси. Чиләк күндә бир қетим қуруғдилиду. Мәһбусларниң күндә 3 қетим чоң-кичик һаҗәт қилишиға йол қоюлиду. Һәр қетимға пәқәт 2 минут вақит берилиду. Хилаплиқ қилғучиларниң таки әтиси шу чағқичә чоң-кичик һаҗәт қилишиға иҗазәт берилмәйду. Торустики камира һәммини көзитип туриду.”

Сайрагүл савутбай йәнә шуларни тилға алған: “мән көргән тутқунларниң чоңи 84 яшлиқ момай. Кичики 13 яшлиқ сәби иди. Тутқунлар арисида оқуғучилар, оқутқучилар, ишчилар, тиҗарәтчиләр, язғучилар, сестира вә дохтурлар, сәнәткар һәмдә шәһәр көрүп бақмиған деһқанлар бар. Уларниң яшаш муһити интайин начар. Соғуқ азаби, ачарчилиқ азаби, қейин-қистақ вә роһий вәһимә һәммә йәргә һөкүмран. Аяллар даим басқунчилиққа учрайду. Бир күни 200 дәк тутқунни қору мәйданиға тизди. Бир аялни алдиға чиқип җинайитини иқрар қилишқа буйриди. У аял өзиниң илгири яман адәм икәнликини, һазир өзгирип яхши адәмгә айланғанлиқини сөзлиди. Сақчи униңға кейимлирини селишни буйриди. Аял кейимлирини салғандин кейин, сақчилар келип бу аялға нөвәтлишип басқунчилиқ қилишқа башлиди. Удулдики сақчилар 200 дәк тутқунниң чирай ипадисини көзитип турди. Тутқунлардин кимики бешини буривалса, көзини юмувалса, йәргә қаривалса яки чирайлирида биарамлиқ аламитини ипадә қилған болса, сақчилар шуларни тартип чиқирип, машиниға бесип елип кәтти. Биз уларни иккинчиләп көрәлмидуқ.”

Сайрагүл савутбайниң җаза лагерлирида көргән-билгәнлиригә әсәрдә зор сәһипә аҗратқан болуп, лагерларда давам қиливатқан инсанийәткә қарши җинайәтләр тоғрисида наһайити көп ечинарлиқ мисаллар оттуриға қоюлған. Һазир шиветсийәдә панаһлинип туруватқан лагер шаһиди сайрагүл савутбай бүгүн бу мақалә мунасивии билән зияритимизни қобул қилғанда, хитайниң җаза лагерлиридики һәқиқәтни билишкә қизиқип өзини издәватқан ғәрб ахбарат вастилири хадимлириниң барғансери көпийиватқанлиқини тилға алди.

“хитайдики ирқий қирғинчилиқ: милйонлиған уйғур вә башқа аз санлиқлар тәҗрибә қилинмақта вә қейин-қистаққа елинмақта” намлиқ мақалә “франкфурт күндилик гезити” ниң тор сәһиписигиму қоюлған болуп, лагер шаһидлиридин қәлбинур сидиқ, өмәр бекали қатарлиқларниң һаят кәчмишлири баян қилинған син көрүнүшлириму әсәргә қошуп берилгән. Нөвәттә голландийәдә панаһлинип туриватқан лагер шаһиди қәлбинур сидиқ ханим бу һәқтә тохталғанда, өзидин җаза лагерлиридики вәһшиликләр тоғрисида мәлумат елишқа қизиқиватқан мухбирларниң саниниң күнсери көпийиватқанлиқини, алдимиздики күнләрдә германийәдә лагерлар тоғрисида гуваһлиқ бериш, лексийә сөзләш үчүн икки һәптилик бир паалийәткә қатнишишқа һазирлиниватқанлиқини әскәртти. Лагер шаһиди өмәр бекалиму өз қарашлирини ипадә қилип өтти.

“хитайдики ирқий қирғинчилиқ: милйонлиған уйғур вә башқа аз санлиқлар тәҗрибә қилинмақта вә қейин-қистаққа елинмақта” намлиқ мақалә сайрагүл савутбайниң муну сөзлири билән ахирлашқан: “мән җаза лагерлирини һәргиз унтуялмаймән. Мән мәһбусларниң өзлири үчүн бирәр иш қилип беришимни үмид қилип тәлмүргән көзлирини унтуялмаймән. Улар гунаһсиз инсанлар иди. Мән чоқум уларниң һекайилирини, улар яшаватқан зулмәтни, уларниң азаб-оқубәтлирини сөзлишим керәк. Бу дуня бу дәрт-әләмләрни һәл қилишниң бир чарисини тепиши лазим. Шундақ қилғандила бу хәлқ һаят қалиду. Демократик дөләтләр хитайниң шинҗаңдики қилмишлирини тосуш үчүн қолидин келишичә теришчанлиқ көрситиши керәк.”

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт