“уйғур ирқий қирғинчилиқи” ни етирап қилған литва җумһурийити бейҗиң олимпик мусабиқисини байқут қилмақта

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2021.11.26
Литва парламенти “уйғур қирғинчилиқи” һәққидә рәсмий қарар алди
Photo: RFA

3 Милйонлуқ нопусқа игә литва җумһурийити 1 милярд 400 милйонлуқ нопусқа игә хитай билән теркишишни изчил давамлаштурмақта.

Балтиқ деңизи бойидики 3 милйонлуқ нопусқа игә литва җумһурийити явропа иттипақиға әза дөләтләр ичидики әң кичик дөләт һесаблиниду. Шундақ болушиға қаримай, литва 1 милярд 400 милйонлуқ нопусқа игә хитай билән давамлиқ теркишип, һәм хитайни һәм явропани һәйран қалдурмақта.

Литва 2021-йилиниң март айлирида хитай тәрипидин явропани парчилаш мәқситидә қуруп чиқилған 1+17 иттипақидин тунҗи болуп чекинип чиққан иди. Бу дөләт йәнә хитайниң түрлүк тәһдитлиригә пәрва қилмай, бу йил 19-май хитайниң уйғурлар үстидин йүргүзүватқан бастуруш сиясәтлирини “ирқий қирғинчилиқ” вә “инсанийәткә қарши җинайәт” дәп етирап қилип, хитайниң қаттиқ җениға тәгкән. Литва йәнә 9-айда тунҗи болуп тәйвәнниң литвада “тәйвән” дегән нам билән вакаләтхана қурушиға иҗазәт бәргән һәмдә 11-айда тәйвәнгә вәкилләр өмики әвәтип, бир йүрүш келишимләр түзгән. Нәтиҗидә хитай билән болған депломатик мунасивити бузулуп, икки тәрәп өз әлчилирини чекиндүрүп чиққан. Алдинқи һәптә хитай литвадики әлчиханисиниң орнини “вакаләтхана” дәриҗисигә төвәнләткәнликини елан қилған һәмдә литвани “еғир бәдәл төләйду” дәп агаһландурған. Мана мушундақ бир вәзийәттә, литва парламентида хитай олимпик мусабиқисини байқут қилиш чақириқи тәкрар оттуриға қоюлған.

“франсийә авази” радийосиниң 25-ноябирдики “литва тәнтәрбийә министери бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисиға қатнашмайдиғанлиқини билдүрди” намлиқ хәвиригә асасланғанда, литваниң маарип, илим-пән, тәнтәрбийә министери юргита шургизнине 25-ноябир баянат елан қилип, 2022-йиллиқ бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисиға қатнашмайдиғанлиқини билдүргән. Алдинқи һәптә болса литва ташқий ишлар комитетиниң рәиси җигимантис павилийонис башчилиқида литва парламентиниң 17 нәпәр әзаси бирләшмә баянат елан қилип, 2022-йиллиқ бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисини депломатик байқут қилишни тәшәббус қилған. Улар баянатида дөләт рәиси, һөкүмәт әмәлдарлири вә депломатларни өз ичигә алған барлиқ сиясий әрбабларниң бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисиға қатнашмаслиқини, вәкилләр өмики әвәтмәсликини тәләп қилған. Уларниң пикричә болғанда, “бейҗиңниң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлирини ақлишиға пурсәт яритип бәрмәслик” керәккән. Улар баянатида: “муһим хәлқаралиқ тәнһәрикәт паалийәтлири мустәбит дөләтләрдә өткүзүлмәслики, уларниң мустәбит түзүлмисигә чапан япмаслиқи, уларниң сиясий тәшвиқат қоралиға айлинип қалмаслиқи керәк” дегәнләрни баян қилған.

Америка вә әнгилийә һөкүмәтлири 2022-йиллиқ бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисини депломатик байқут қилишни ойлишиватқанлиқини билдүргән болсиму, бу һәқтә техи рәсмий бир баянат елан қилмиған. Авистралийә депломатик байқутни йолға қоюдиғанлиқини, бирақ тәнһәркәтчиләргә тәсир көрсәтмәйдиғанлиқини билдүргән. явропа иттипақиму бу йил 7-айда парламент азалириниң биләт ташлап аваз бериши билән бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисини депломатик байқут қилиш қарари алған, “хитай һөкүмити уйғурларниң вә хоңкоңлуқларниң вәзийитини өзгәртмигүчә, бу мусабиқигә дөләт әрбаблири қатнашмаслиқ” ни тәшәббус қилған. 180 Дин артуқ хәлқаралиқ кишилик һоқуқ тәшкилатлириму охшаш тәшәббусни оттуриға қойған вә хәлқара олимпик комитетиға бесим ишлитип кәлгән. Бирақ йәнә икки айдин кейин бейҗиңда башлинидиған қишлиқ олимпик мусабиқисиға қарита зади қанчилик дөләтниң “депломатик байқут” ни қоллайдиғанлиқи һәм қоллинидиғанлиқини пәрәз қилиш йәнила қейин болмақтикән.

Бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисини депломатик байқут қилиш тәшәббусиниң оттуриға қоюлушиға уйғурлар учраватқан “ирқий қирғинчилиқ” ниң асаслиқ сәвәб болғанлиқини тилға алған уйғур зиялиси ғәюр қурбан әпәндиниң билдүришичә, нөвәттә йеңидин һакимийәт йүргүзүш алдида туриватқан германийә һөкүмитиниң ичкий қисмидиму “депломатик байқут” ниң муназириси давам қилмақта икән.

“уйғур ирқий қирғинчилиқи” ни итирап қилған литва җумһурийитиниң бейҗиң олимпик мусабиқисини байқут қилиш чақириқиниң пүткүл явропаға кеңийишини үмид қилидиғанлиқини билдүргән норвегийәдики уйғур зиялиси бәһтияр өмәр әпәндиниң тилға елишичә, бу мусабиқә хитай күткән дәриҗидә болмайдикән вә хитайни хәлқарада йәнә бир қетим рәсва қилиши мүмкин икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.