“Irqiy qirghichiliq” hökümi xitaygha bésim, Uyghur dewasigha qanuniy asas yaratti

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2021.12.10
“Irqiy qirghichiliq” hökümi xitaygha bésim, Uyghur dewasigha qanuniy asas yaratti “Uyghur sot kollégiyesi” ning bash sotchisi, ataqliq adwokat sir jéfréy nayis(Sir Geoffrey Nice) ependi sot hökümini jakarlimaqta. 2021-Yili 9-dékabir, london.
Photo: RFA

Xitay hakimiyitining Uyghurlar üstidin yürgüziwatqan basturush jinayetlirini tunji qétim 2021-yili 1-ayning 19-küni amérikaning sabiq tashqiy ishlar ministéri mayk pompiyo “Irqiy qirghichiliq” we “Insaniyetke qarshi jinayet” dep atighan idi. Shuningdin kéyin kanada, gollandiye, bélgiye we létwagha oxshash birqisim gherb döletliri xitayning Uyghurlargha yürgüziwatqan “Irqiy qirghichiliq” we “Insaniyetke qarshi jinayet” lirini étirap qilghan bolsimu, bu mesile mutleq köp qisim döletlerde yenila talash-tartish ichidiki murekkep mesile bolup kelgen idi. “Uyghur sot kollégiyesi” ilgiri-kéyin 3 qétimliq ispat anglash yighini ötküzüp, xitayning jinayi qilmishliri üstidin axiri 2021-yili 12-ayning 9-küni “Irqiy qirghichiliq” we “Insaniyetke qarshi jinayet” dégen hökümni chiqardi. Bu höküm gherb ellirining köpligen axbarat wastilirida muhim téma süpitide talash-tartish qozghimaqta.

Mezkur höküm tunji bolup küchlük jénigha tegken dölet elwette xitay hakimiyiti bolghan. Roytérs agéntliqining 10-dékabir élan qilghan “Xitayning en'giliyediki elchixanisi: Uyghur alahide soti-sépi özidin saxta sottur” namliq xewiride bayan qilishiche, 10-dékabir küni xitayning en'giliyediki elchixanisi “Uyghur sot kollégiyesi” ning axiriqi hökümige ipade bildürüp, mezkur sotni we uning barliqqa kélishige türtke bolghan d u q ni qattiq eyibligen. Bu elchixanining qollan'ghan ibariliri xitay tashqiy ishlar ministérlikining 9-dékabir küni “Uyghur sot kollégiyesi” ning axiriqi hökümi chiqqandin kéyin élan qilghan bayanatigha tamamen oxshash bolghan.

Xitay tashqiy ishlar ministérliki 9-dékabir élan qilghan bayanatida mundaq dégen: “Junggogha qarshi bölgünchi teshkilat dunya Uyghur qurultiyi amérika we gherbtiki junggogha qarshi küchlerning kontirolluqi we meblighi astida, junggogha qarshi bir uchum unsurlarni toplap, atalmish ‛Uyghur alahide sot kollégiyesi‚ ni qurup chiqip, pul xejlep aldamchilarni sétiwélip, yalghanni sétiwélip, yalghan guwahliq bérip, shinjangni qalaymiqanlashturush, junggoni qarilashqa urunushning siyasiy qorali qiliwaldi. Bu atalmish sotning esla héchqandaq bir qanuniy salahiyiti, shundaqla ammini ishendüreligüdek yéri yoq, ilgiriki junggogha qarshi heriketliridin ularning niyetlirining neqeder qebihliki pakitlar arqiliq ispatlinip, xelq'ara jem'iyetning étibaridin ayrilghan. Bundaq bir yalghanni yasaydighan mashinining atalmish ‛eng axiriqi hökümi‚ peqetla bir uchum artislarning orunlishidiki siyasiy dirammidur”.

Xitay tashqiy ishlar ministérliki bayanatida yene shularni tilgha alghan: “Yalghan qanche qétim tekrarlanmisun, u beribir yalghandur. Gerche bu diramining rézhissori we artistliri yaman niyette pütün küchi bilen oyun oynighan bolsimu, uning tamashibinliri az, körgüchiliri yoq déyerlik boldi. Nurghunlighan kishiler junggoning közlirining téximu nurlinip kétiwatqanliqini körmekte. Yalghanchiliq heqiqetni yoshuralmaydu, xelq'ara jem'iyetni aldiyalmaydu, shinjangning muqim tereqqiy qilip güllinishining tarixiy jeryanlirini tosiyalmaydu. Bu bir meydan dirama haman dunya teripidin untulup, tarixning exlet sanduqigha tashliwétilidu”.

Emma Uyghur siyasiy pa'aliyetliri we analizchilar “Uyghur sot kollégiyesi” teripidin élan qilin'ghan “Irqiy qirghichiliq” we “Insaniyetke qarshi jinayet” hökümining xitay éyitqandek “Dunya teripidin untulup, tarixning exlet sanduqigha tashliwétilidighan” bir höküm emeslikini, bu hökümning 1948-yili b d t maqullighan “Irqiy qirghinchiliqqa qarshi turush ehdinamisi” gha qol qoyghan döletlerni öz mejburiyetlirini ada qilishqa mejburlaydighan, xitayning jinayi jawabkarliqini sürüshtüridighan küchlük bir qoral ikenlikini ilgiri sürüshmekte. D u q re'isi dolqun eysa ependi höküm élan qilinip bolghandin kéyin d u q tor téléwiziyeside qilghan sözide bu nuqtini alahide tekitlep ötken.

Péshqedem Uyghur siyasiy erbabliridin erkin aliptékin ependi bu xususta ziyaritimizni qobul qilghanda, xitayning sherqiy türkistan xelqi üstidin yürgüziwatqan chékidin ashqan jinayetlirining mewjutliqi bir heqiqet bolsimu, biraq uning qanuniy asaslargha tayan'ghan halda musteqil sot teripidin ispatlan'ghanliqining zor bir tarixiy hadise bolghanliqini bayan qildi.

D u q ning mu'awin re'isi, türkiyediki istratégiye mutexessisi doktur erkin ekrem ependi bu heqte toxtalghanda, “Uyghur sot kollégiyesi” teripidin élan qilin'ghan “Irqiy qirghichiliq” we “Insaniyetke qarshi jinayet” hökümining Uyghurlar uchrawatqan paji'elerni téximu keng tonutush we muhajirettiki Uyghur milliy dewasini yenimu küchlendürüsh jehetlerde belgilik rol oynaydighanliqini, bu hökümning yene “Xelq'ara adalet soti” da Uyghurlar mesilisi boyiche yéngidin dewa échishning yolini yaratqanliqini eskertti. Merkizi washin'gtondiki “Uyghur tetqiqat merkizi” ning re'isi abdulhakim idris ependi bolsa “Irqiy qirghichiliq” we “Insaniyetke qarshi jinayet” hökümining xitayni bu qeder bi'aram qilishidiki bezi seweblerni tilgha élip ötti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.