Islam alahide yighinining bayanati küchlük tenqid qozghidi

Muxbirimiz gülchéhre
2019-05-30
Élxet
Pikir
Share
Print
Dunya islam ittipaqining sahibxaniliqida ötküzülgen "Qur'an we sünette otturahalliq" namliq xelq'ara muhakime yighindin körünüsh. 2019-Yili 29‏-may, mekke.
Dunya islam ittipaqining sahibxaniliqida ötküzülgen "Qur'an we sünette otturahalliq" namliq xelq'ara muhakime yighindin körünüsh. 2019-Yili 29‏-may, mekke.
Reuters

27-Maydin bashlap mekkide dunya islam ittipaqi we se'udi erebistanning sahibxaniliqida dawam qiliwatqan bir qatar xelq'araliq islam muhakime munbiri yighinliridimu Uyghurlar uchrawatqan jiddiy weziyetning tilgha élinmasliqi qaytidin dunya jama'etchiliki we her sahe kishilirini tekrar epsuslandurmaqta. Dunya islam ittipaqining sahibxaniliqida 27‏-may küni bashlan'ghan "Qur'an we sünette otturahalliq" namliq xelq'ara muhakime yighin'gha "Sherqiy türkistan ölimalar birliki" ning re'isi atawulla shehyari bashchiliqidiki türkiye, awstraliye, gollandiye, finlandiye qatarliq döletlerde olturushluq 6 neper Uyghur diniy zatmu teklip bilen qatnashqanidi. Ular qatnashqan bu témidiki yighinda gerche noqul diniy mesililer téma qilin'ghan bolsimu, lékin Uyghur diniy zatlar Uyghurlarning nöwettiki éghir weziyitini yighin ehlige tonushturush we ularni xitay hökümitige inkas bildürüshige heydekchilik qilishni qolgha keltürüsh üchün tirishqan, emma emeliy ünüm bermigen.

Mekkide dawam qilghan yighinlargha her qaysi el diniy teshkilat rehberliri we wekilliri, diniy zatliri, tetqiqatchi we hökümet emeldarliri qatnishiwatqan bolup, "Xewer türk" qatarliq agéntliqlarning xewirige qarighanda 30-may, mekkide échilghan 14-qétimliq islam alahide yighinida birleshme bayanat élan qilin'ghan. Bayanatta dunya miqyasida musulmanlar uchrawatqan basturushlar, jiddiy mesililer qatarida rohin'ga musulmanliri, siprus, bosiniye we keshmirdiki musulmanlarning weziyiti bir mu bir tilgha élinip, bu musulmanlarning weziyitidin özlirining intayin endishe qiliwatqanliqi jiddiy türde otturigha qoyulghan bolsimu, emma Uyghurlar uchrawatqan zulumlar we mesililerge yenila orun bérilmigen. Hetta bayanatta "Qandaq bolushidin qet'iynezer bashqa döletning ichki ishigha arilashmasliq prinsipida ching turidighanliqi" tekitlen'gen.

Xitay da'irilirining Uyghurlarni yépiq terbiye lagérlirigha qamap, islamgha bir késellik wirusi qatarida mu'amile qilip, Uyghur, qazaq qatarliq musulmanlarni milliy we dini kimlikidin waz kéchishke mejburlawatqanliqi amérika bashchiliqidiki gherb ellirining küchlük tenqidige uchrawatqan bir peytte, musulman dunyasining asasen sükütte turuwatqanliqi xelq'aradiki közetküchilerning küchlük eyiblishige uchrimaqta idi.

27-May "Washin'gton pochtisi" gézitide élan qilin'ghan "Xitay musulman puqralirigha qattiq zulum yürgüzmekte, biraq se'udi erebistan buninggha süküt qilmaqta we xitay bilen hemkarliqni kücheytmekte" namliq maqale buning bir ipadisidur.

Maqalide xitay hökümitining Uyghurlarning rozi tutush, namaz oqush qatarliq hoquqlirigha qopalliq bilen ariliship, ularni ramizan mezgilide tamaq yéyish, haraq ichish we ashxanilarni ochuq qoyushqa mejburlaydighan siyasetlerni ashkara halda ijra qilip kéliwatqanliqini, halbuki, hazirghiche musulman döletlirining buninggha pütünley sükütte turup kelgenliki bayan qilin'ghanidi.

Nöwette bu heqte ijtima'iy taratqularda kötürülgen inkaslardin, islam alahide yighinining mekke bayanati dunya jama'etchilikining ortaq tenqidige uchrawatqan yuqiriqi nuqtini yene bir qétim ispatlighan boldi dégendek küchlük eypleshlerge duch kéliwatqanliqi melum.

Bu heqte istanbuldin téléfon ziyaritimizni qobul qilghan sherqiy türkistan teshkilatlar birlikining re'isi hidayetulla oghuzxan islam ellirining pütün dunya jama'etchilikige tonushluq bolghan we gherb elliride birdek jiddiy inkas qozghawatqan Uyghurlarning xitay teripidin lagérlargha qamilip éghir basturushqa uchrawatqanliqidek mesilige yenila köz yumuwatqanliqidin heyran qalmighanliqini bildürdi. Uning qarishiche, chünki bu xil yighinlargha qatnishiwatqan islam döletlirining beziliri iqtisadiy jehettin xitaygha yaki xitayperes küchlük ereb döletlirige béqindi, bu xil yighinlargha sahibxaniliq qiliwatqan we asasliq bashqurush hem qarar élish rolini oynawatqan islam döletlirining bolsa, gerche xitayning meblighige éhtiyaji bolmisimu, biraq diktator siyasetliri bilen xelqlerni ézip, kishilik hoquqni depsende qilishta xitay bilen oxshashliqliri bar. Ular gherbtiki insan hoquqlirini himaye qilidighan köp qisim gherb ellirining ortaq tenqidige uchrawatqan bir peytte özlirining yalghuz qaldurulushidin qéchip xitayni himaye qilmaqta.

Hidayetulla ependi nahayiti epsuslan'ghan halda yene: "Se'udi erebistan bashchiliqidiki islam dölet hökümetlirining Uyghurlar uchrawatqan éghir mesililerge meyli diniy qérindashliq we yaki eqelliy insaniyliq nuqtisidinmu passip meydanda turushi gerche qobul qilghili bolmaydighan bir mu'amile bolsimu, emma türkiye hökümet wekilliriningmu bu yighinlarda Uyghurlargha ige chiqip tégishlik pikir qatmighanliqi we bu süküttiki islam dunyasining bir qismi bolghanliqi nuqtisidin teshkilatimiz türkiye hökümiti we mes'uliyiti bar islam teshkilatigha küchlük naraziliq bildürimiz" dédi.

Melumki gerche köp sandiki islam döletlirining hökümetliri Uyghurlar weziyitige qarita köz yumup yaki izchil passip meydanda turup kéliwatqan bolsimu, emma Uyghurlar yenila gherbtiki musulman diniy jem'iyet we ammiwi teshkilat mes'ullirining ortaq hésdashliqigha ériship kelmekte.

Radiyomizgha bu heqte özining köz qarashlirini yazmiche yollighan, amérikadiki islam jem'iyetliride Uyghurlarni qutquzush ammiwi herikitini qozghighan yétekchisi, birma tesk teshkilatining re'isi, imam abdulmalik mujahid mundaq dep inkas qayturghan: "Dunya islam ittipaqining bash katipi yo'uséf al otamén, dunyadiki barliq musulmanlar uchrawatqan mesililerning hemmisini dégüdek otturigha qoyghanliqidin xursenman, lékin epsuski u xitay hökümitining diniy étiqad erkinlikige qaratqan hujumlirigha, Uyghurlarni keng kölemde lagérlargha qamighanliqidek éghir mesilige süküt qiptu. Ejeba uning dunya jama'etchilikige ashkara bolghan xitayning dunyadiki musulmanlarni roza tutushtin tosuwatqan birdinbir dölet ikenlikidin xewiri bolmay qalamdu ? méningche dunya islam ittipaqining adil we toghra bir islamiy prinsip tiklep, adaletni yaqlashta dunya jama'etchilikining heqiqiy étirap qilishigha érishishige xéli uzun bir mezgil kétidighanliqini hés qildim".

27‏-May küni "Washin'gton pochtisi" gézitide élan qilin'ghan maqalide qeyt qilinishiche, se'udi erebistanliq zhurnalist jamal kashiqchining türkiyediki se'udi erebistan konsulxanisida öltürülüshi seweblik amérika-se'udi erebistan munasiwiti yirikleshken. Bu weqe seweblik dunyada yétim qalghan se'udi erebistan bu ehwalni özgertish üchün xitay bilen bolghan munasiwetni kücheytmektiken. Maqalide, shunga, se'udi erebistan Uyghur mesilisini körmeske séliwatqanliqi ilgiri sürülgenidi.

Uyghur mesilisige sükütte turghan islam döletlirining del eksiche 29-may küni amérika tashqi ishlar ministirliqi xitay hökümitini lagérlardiki Uyghurlarni tézdin qoyuwétishke ashkara chaqiriq bayanati élan qildi.

Amérika tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi morgan ortagus bu heqtiki bayanatida, Uyghurlar üchün muqeddes hésablinidighan ramizan éyi mezgilide bolsa Uyghurlarning eng zor xorlinish we qiynaqlargha duch kéliwatqanliqini, shunga bu halgha tézdin xatime bérip, lagérlardiki barliq tutqunlarning a'ilisidikiler bilen jem bolushigha hemde ularni héyt xoshalliqidin birlikte behrimen bolushigha yol qoyushqa chaqirghanidi.

Toluq bet