Мусулман дөләтләрниң уйғур мусулманлириға қилған сүкүти давамлиқ ғолғула қозғимақта

Мухбиримиз җәвлан
2020-09-04
Share
karton-cartoon-lager.jpg Бу картонда, 22 дөләт уйғур районидики лагерларни тақаш тоғрилиқ имза топлиған мәзгилдә, ши җинпиң 37 дөләттин қарши қарши имза топлиғанлиқи ипадиләнгән.
RFA

31-Авғуст, исраилийәниң әң чоң таратқулиридин бири болған «һеритиз» (исраилийә туприқи) торида сәбастиян кастлер (Sebastian Castelier) исимлик апторниң «деңиз қолтуқи әллири уйғур мусулманлирини қурбан қилиш бәдилигә хитайдин нәп алди» намлиқ бир мақалиси елан қилинған.

Мақалидә көрситилишичә, 2020-йил 7-айда сәуди әрәбистан, әрәб бирләшмә хәлипилики, бәһрәйин, омман қатарлиқ дөләтләр «хитайниң ғәрби районида яшайдиған һәр милләт хәлқиниң кишилик һоқуқи капаләткә игә» дәп бирләшмә баянат бәргән. Һалбуки, бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ алий комитети ишханисиниң бәргән мәлуматиға қариғанда, уйғур районида асаслиқи уйғурлардин тәшкил тапқан 500 миңдин артуқ адәм из-дерәксиз йоқилип кәткән.

Мәзкур мақалидә 2016-йилдин бери милйондин артуқ уйғур мусулманлириниң лагерға солинип иманидин ваз кечишкә мәҗбурланғанлиқи, 2015-йилдин 2018-йилғичә уйғур районидики көпийиш нисбитиниң 60 пирсәнт төвәнлигәнлики, уйғур елини тунҗи қетим вә бирла қетим зиярәт қилған хитай рәиси ши җинпиңниң уйғурларға «қилчә рәһим қилмаслиқ» йолйоруқиниң давамлиқ иҗра қилиниватқанлиқи тилға елинған.

Мақалидә көрситилишичә, хитай уйғур районида «террорлуқниң 75 хил ипадиси» дегән өлчими бойичә адәм тутқан болуп, униңда мәсчит сиртида намаз оқуған, һарақни ташлиған, яш туруп сақал қойған яки яғлиқ артқанларниң һәммиси тутқун қилинған. Күлкилик йери шуки, мусулман әллиридики аялларниң һәммиси дегүдәк яғлиқ артиду. Апторниң ейтишичә, деңиз қолтуқи дөләтлиридики таратқуларда уйғурлар һәққидә хәвәрләр интайин аз икән. Бир қетим у сәуди әрәбистанлиқ бир әрәбтин уйғурлар вә уларниң бешиға кәлгән зулумдин хәвири бар-йоқлуқи һәққидә сориғанда, у: «бу йәрдә һечким уларға көңүл бөлмәйду. Улар мусулманму?» дәп җаваб бәргән. Кишилик һоқуқ тәшкилатидикиләрниң билдүрүшичә, деңиз қолтуқи әллириниң уйғурлар мәсилисидә җим турувелишида, өзлиридики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә хәлқниң диққәт-етибариниң қозғилип кетишидин әнсиришиму бир сәвәб икән. Кишилик һоқуқ көзәткүчилири бәһрәйиндики әһвалниңму «қорқунчлуқ» икәнликини ейтқан. Әрәб бирләшмә хәлипиликидиму «башқичә пикир қилидиғанлар» асанлиқчә чиқмайдикән.

Бәһрәйиндә туруватқан паалийәтчи арслан һидайәт бәһрәйинни мисал кәлтүрүш арқилиқ деңиз қолтуқидики ислам әллириниң уйғурлар дуч кәлгән зулумға сүкүт қилишида көплигән сәвәбләрниң барлиқини, буларниң ичидә бу әлләрдики маарипта йетишкән инсанларда сиясий аңниң кәм болидиғанлиқи, диний даһийлар вә мусулманларниң «әмиргә итаәт қилиш ваҗип» дегән етиқад бойичә һөкүмәткә бойсунидиғанлиқи, «әрәб баһари» дин кейин уларниң һөкүмәткә техиму қарши чиқалмас һалға кәлтүрүлгәнлики, уйғурларға аит хәвәрләрни беридиған таратқуларниң чәклинидиғанлиқи, әң муһими уларниң баяшат турмушта яшашқа көнүп кәткәнлики дегәндәк сәвәбләрниң муһимлиқини тилға алди.

Мақалидә йерусалем университетидики бир тәтқиқатчиниң сөзи нәқил кәлтүрүлгән болуп, униң дейишичә деңиз қолтуқи әллириниң уйғурлар мәсилисидә бешини ичигә тиқивелишидики асаслиқ сәвәб уйғурларниң әрәб әмәс, түрк икәнликидин икән. Шуңа улар деңиз қолтуқи әллиридә панаһлиқ тилийәлмәйдикән. Деңиз қолтуқи әллири һәмкарлиқ кеңишигә әза дөләтләрдин бәрсиму б д т ниң 1951-йилдики «мусапирлар әһдинамиси» ға қетилмиған болуп, уйғурлар у дөләтләрдә пәқәт хизмәт рухсити биләнла туралайдикән, әгәр хизмитини йоқатса, хитайға қайтурулуш хәвпигә дуч келидикән. «Икки һәрәмниң қоғдиғучиси, мусулманларниң һамийси» болған сәуди әрәбистанму уйғурларниң тәқдири мәсилисидә хитайниң чишиға тегип қоюшни халимайдикән.

Арслан һидайәт әрәб әллириниң сүрийә вә пәләстинлик мусапирларғиму панаһлиқ бәрмәйватқан йәрдә уйғурларға техиму көңүл бөлмәйдиғанлиқини, әрәб-ислам әллиридә үммәт чүшәнчисиниң аллиқачан йоқалғанлиқини тилға алди.

Мақалә апториниң билдүрүшичә, уйғур мусулманлириниң кәң-көләмдә тутқун қилинишидәк зор вәқә дуняниң диққитини тартқандин кейинму рабитул ислам (хәлқара ислам кеңиши) уйғур мусулманлириниң кишилик һоқуқиниң дәпсәндә қилиниватқанлиқиға аит һечқандақ хәвәр яки доклат елан қилмиған. Уйғур билән той қилған бир әрәбниң апторға ейтишичә, униң дөлити иқтисадий мәнпәәтни дәп уйғурларни қурбан қилған икән.

Мақалидә көрситилишичә, 2014-йилдин кейин нефит баһаси чүшүп кәткәндин кейин деңиз қолтуқи әллириниң иқтисадий чекинип, барғанчә хитайға тайинидиған болуп қалған. Йәнә келип, деңиз қолтуқи әллириниң иқтисадни көп хиллаштуруш пилани хитай рәиси ши җинпиңниң «бир бәлвағ, бир йол» тәшәббуси билән маслишип қалған. 2016-Йилдин 2020-йилғичә хитайниң деңиз қолтуқи һәмкарлиқ кеңишигә әза дөләтләргә салған мәблиғи 50 милярдин ешип кәткән. Хитай буни козир қилип, деңиз қолтуқи әллиридин хитайниң ички ишиға арилашмаслиқни тәләп қилған. Корона вирусиниң тарқилиши вә американиң оттура шәрқтин чекинишиму деңиз қолтуқи әллирини иқтисад, сиясәт вә истратегийә җәһәттә хитайға техиму йеқинлаштурған.

Түркийә һаҗәттәпә университетиниң оқутқучиси, истратегийә мутәхәссиси әркин әкрәм, деңиз қолтуқи әллири вә түркийәниң хитай билән болған һәмкарлиқиниң хәлқара күчләр тәңпуңлуқи, иқтисад вә енергийә билән мунасивәтлик икәнликини, буниң хели бир мәзгил давамлишидиғанлиқини чүшәндүрди.

Бу мақалидә аптор йәнә хитай билән изчил һәмкарлишип келиватқан иранниң уйғурлар мәсилисидиму хитайни қоллайдиғанлиқи, хитай билән иқтисадий һәмкарлиқ орнатқан түркийәниңму өз мәнпәәтини дәп уйғур қериндашлири учраватқан зулумға сүкүт қиливатқанлиқини тилға алған. 2009-Йил үрүмчидә «5-июл вәқәси» йүз бәргәндә хитайни «ирқий қирғинчилиқ йүргүзди» дәп әйиблигән әрдоғанниң бүгүнки күндә униңдин чоң қирғинчилиққа сүкүт қиливатқанлиқини, әмма америкадики президент намзати җо байдинниң баянатчисиниң у зулумни «ирқий қирғинчилиқ» дәп билдүргәнликини алаһидә әскәрткән.

Әркин әкрәм күнләрниң биридә вәзийәттә өзгириш болуп, хитайдин келидиған нәп үзүлүп, хитайға болған қаршилиқ күчәйгәндә түркийә вә башқа әрәб әллиридики мусулманларниң уйғурларни қоллиши мумкинликини билдүрди.

Арслан һидайәт хитайниң өз җинайитини йошурушта түркийәни бәкрәк дәстәк қиливалғанлиқини, түркийәдә болса уйғур дәвасиниң зор дәриҗидә чәклимигә учраватқанлиқини, түркийә вә башқа әрәб әллирини хитайға беқинмайдиған қилишниң бирдинбир йолиниң хитайниң иқтисадини вәйран қилиш икәнликини оттуриға қойди.

Мақалиниң ахирида аптор мундақ дәйду: «деңиз қолтуқи әллириниң бу қилмиши еримас дағдур. Путболчи мәсут өзәл буни мундақ хуласилигән: тарих мустәбит залимниң зулумини һәргиз унтумайду, шундақла мусулманларниң өз қериндашлири учриған зулумға сүкүт қилишиниму унтумайду.»

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.