Акт телевизийәси: "мусулман дөләтлири шәрқий түркистан үчүн немиләрни қилиши керәк?"

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2021-01-11
Share
Акт телевизийәси: Түркийәдики "акт телевизийәси" ниң уйғурлар тоғрисида тарқатқан программиси. 2021-Йили 10-январ.
RFA/Erkin Tarim

Түркийәдики "акт телевизийәси" арқа-арқидин телевизийә программиси ишләп уйғурлар дучар болуватқан ирқий қирғинчилиқни вә буни һәл қилиш йоллирини күнтәртипкә елип кәлмәктә. Телевизийә риясәтчиси, язғучи халис өздәмир әпәнди риясәтчилик қилған 10-январ күни ахшам саәт 9 дин кечә саәт 1 гичә давамлашқан "визйон" намлиқ программида истанбулдики хәлқара мәдәнийәтләр ара һәмкарлиқ вә маарип вәхпи рәиси, түркийәниң сабиқ башминистири әхмәт давутоғлуниң сабиқ баш мәслиһәтчиси өмәр қорқмаз әпәнди, хәлқара мусулман алимлар җәмийити рәиси абдулвахап әкинҗи әпәнди, истанбулдики язғучилар җәмийити рәиси мәхмут бийиқли әпәнди, университет оқутқучиси рамазан аққир әпәнди вә шәрқий түркистан өлимлар бирлики рәиси атаулла шаһяр әпәндиләр уйғурларниң һазирқи еғир вәзийити, мусулман дөләтлириниң буниңға болған позитсийәси вә мусулман дөләтлири шәрқий түркистан үчүн немиләрни қилиши керәк? қатарлиқ темиларда муназирә елип барди.

Нәқ мәйдандин тарқитилған программида махмут бийиқли әпәнди уйғурларниң түркийәни бәк яхши көридиғанлиқини, түркийәниң уйғурларға игә чиқиши керәкликини тәкитләп мундақ деди: "шәрқий түркистанлиқларниң лидери әйса йүсүп алптекинниң бәк яхши биз сөзи бар. ‹Биз түркийәгә зиян селип қоймайли дәп дәрдимизни ичимизгә ютимизки, түркийәгә қарши һечқандақ иш қилмаймиз', шәрқий түркистанлиқлар түркийәликләрдин бәкрәк түркийәни яхши көриду. Шуңа түркийә уйғурларға пуқралиқ бериши, түркийә пуқраси туруқлуқ хитай лагерида, түрмиләрдә йетиватқан уйғурларни қутулдуруши керәк" .

Махмут бийиқли әпәнди түркийәдә бәзи аммиви тәшкилат вә кишиләрниң шәрқий түркистан мәсилисигә игә чиқсақ ‹түркийә-билән хитай оттурисидики мунасивитигә зиян бериду' дәп қарайдиғанлиқини, хитай шәрқий түркистанда ирқий қирғинчилиқ елип бериватқан бүгүнки күндә бундақ қарашниң хата икәнликини илгири сүрүп мундақ деди: "мән хитай консулханисиниң алдида паалийәт елип бериватқан уйғур қериндашлиримниң йениға бериштин бурун түркийәдики әң чоң, һөкүмәт қоллаватқан 4-5 аммиви тәшкилатқа телефон қилдим. ‹Силәр консулхана алдиға берип, уйғур яшларни қоллаңлар' дедим. Улар маңа ‹һазирқи вәзийәт буниңға мас кәлмәйду' деди. Бу мәсилидә бундақ аддий ойлимаслиқ керәк. Аммиви тәшкилатлар һөкүмәткә беқинмаслиқи керәк, уларниң вәзиписи хәлқ аммисиниң уйғурларниң дәрдини һөкүмәткә йәткүзүш болуши керәк. Түркийәдә миңлиған лагер қурбанлири аилә тавабиатлириниң из-дерикини елиш үчүн истанбулдики хитай консулханиси алдида наразилиқ паалийити қиливатиду, силәр өзүңларни уларниң орниға қоюп беқиңлар, уларниң ата-аниси, қериндашлири түрмә вә лагерларда, һечқандақ алақә қуралмайватиду. Бу уйғурларға ичиңлар ағримамду?".

Сабиқ башминистир мәслиһәтчиси өмәр қорқмаз әпәнди түркийә билән хитай оттурисида түзүлгән җинайәтчиләрни өзара өткүзүп бериш тохтамнамисиниң түркийә парламентида мақуллуқтин өтмәслики керәкликини тәкитләп мундақ деди: "бу қанун техи парламентта мақуллуқтин өтмиди. Әгәр әтә-өгүн мақуллуқтин өтсә, һәтта һазирму башқа бир иштин гуманлинип сақчилар мәлум бир уйғурниң өйигә бесип кирип тутуп кәтсә, кишиләр дәрһал ‹һәә хитай билән түзгән келишим иҗра қилиниветипту' дәп ойлайду. Буниңда һөкүмәттики адаләт вә тәрәққият партийәси бәдәл төләйду. Шуңа бундақ бир қанун түркийә парламентида һәргиз мақулланмаслиқи керәк. Түркийәниң хитай билән бундақ бир келишим түзүш мәҗбурийити йоқ. Бу келишимни мақуллимайму хитай билән тиҗарәт қиливәргили болиду, әгәр мақуллап қалса хәлқ һөкүмәткә бәдәл төлитиду".

Өмәр қорқмаз әпәнди түркийәдә қайси партийә һакимийәт бешиға кәлсә кәлсун, уйғурларни хитайға қайтуруп бәрмәйдиғанлиқини, лекин башқа бир дөләткә йолливетиш хәвпи барлиқини баян қилип мунуларни деди: "түркийәдә адаләт вә тәрәққият партийәси болсун, җумһурийәт хәлқ партийәси болсун, һечқандақ һөкүмәт түркийәгә панаһланған уйғурни хитайға қайтуруп бәрмәйду. Башқа бир дөләткә йолливетиши мумкин, ‹түркийәдин чиқип кәт' дейиши мумкин. Түркийә бу келишимни мақуллап қалса башқа мусулман дөләтләргә яман өрнәк болуп қалиду, башқа дөләтләрму түркийә қол қойған йәрдә биз қол қойсақ бирнәрсә болмайду дейиши мумкин, шуңа түркийә уйғур мәсилисидә яхши ойлап иш қилиши керәк".

Шәрқий түркистан өлималар бирликиниң рәиси доктор атавулла шаһяр әпәнди хәлқара мусулман өлималири бирликиниң мусулман дөләтләрниң һәммисидә шөбилири вә әзалири барлиқини, уйғурларниң еғир вәзийитини мусулман дөләтләрдә аңлитиши керәкликини баян қилип мундақ деди: "алимлар бирликиниң пүтүн мусулман дөләтлиридә шөбилири вә әзалири бар. Мән шәрқий түркистан аммиви тәшкилати мәсули болуш сүпитим билән мусулман алимлар бирликиниң барлиқ мусулман дөләтлиридә актип һалда аңлитишини тәләп қилимән".

Дотсент доктор рамазан аққир әпәнди шәрқий түркистан мәсилисигә түркийәдики аммиви тәшкилатларниң актип көңүл бөлмәсликидики сәвәбниң аммиви тәшкилатларниң һөкүмәткә беқинип қалғанлиқидин болуватқанлиқини, буниң хата икәнликини баян қилип мундақ деди: "түркийәдики аммиви тәшкилатлар һакимийәт бешидики адаләт вә тәрәққият партийәсиниң тәшкилатлиридәк ишләватиду. Әслидә аммиви тәшкилатлар хәлқ билән һөкүмәт оттурисидики көврүктур. Әпсуски һазирқи һөкүмәт һакимийәт бешиға кәлгәндин кейин аммиви тәшкилатларни һөкүмәткә беқинди һаләткә әкелип қойди. Бизниң аммиви тәшкилатлиримиз шәрқий түркистан мәсилисидиму һөкүмәтниң еғзиға қарайду. Ундақ болмаслиқи керәк".

"акт т в" да программа риясәтчиси болуп вәзипә өтәватқан халис өздәмир әпәнди кейинки йилларда уйғурлар тоғрисида көп қетим программа ишләп, хитайниң уйғурларға елип бериватқан еғир сияситини, болупму лагер қурбанлирини телевизийәләргә чиқирип гуваһлиқ бәргүзүп уйғурларниң вәзийитини әтраплиқ оттуриға қойди. У, мундақ деди: "акт т в синиң визйон программисида дуня мусулман алимлириниң уйғурлар, йәни шәрқий түркистандики езилгән мусулманлар һәққидә паалийәтлири барму? немиләрни қилалайду? дегән соалларға җаваб тепиш үчүн дуня мусулман алимлар тәшкилати мәсуллирини т в гә чиқардим. Шәрқий түркистан мәсилисини мусулман дөләтлиридә қандақ аңлитиш тоғрисида наһайити қиммәтлик тәклип-пикирләр оттуриға қоюлди".

Тонулған телевизийә риясәтчиси халис өздәмир әпәнди һазирғичә уйғур мәсилиси тоғрисида 20 парчә мақалә язған, 17 қетим мәхсус телевизийә программиси ишлигән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт