Истанбулда өткүзүлгән икки җумһурийәтни хатириләш мурасимида шәрқий түркистан давасиға пайдилиқ вәзийәтни чиң тутуш керәклики тәкитләнди

Истанбулдин ихтиярий мухбиримиз арслан тәйярлиди
2023.11.14
istanbul-jumhuriyet-kuni-yighilishi-12

Истанбулда өткүзүлгән икки җумһурийәт күнини хатириләш мурасимидин көрүнүшләр, 2023-йили 12-ноябир, истанбул RFA/Arslan

istanbul-jumhuriyet-kuni-yighilishi-10

Истанбулда өткүзүлгән икки җумһурийәт күнини хатириләш мурасимидин көрүнүшләр, 2023-йили 12-ноябир, истанбул RFA/Arslan

istanbul-jumhuriyet-kuni-yighilishi-11

Истанбулда өткүзүлгән икки җумһурийәт күнини хатириләш мурасимидин көрүнүшләр, 2023-йили 12-ноябир, истанбул RFA/Arslan

istanbul-jumhuriyet-kuni-yighilishi-13

Истанбулда өткүзүлгән икки җумһурийәт күнини хатириләш мурасимидин көрүнүшләр, 2023-йили 12-ноябир, истанбул RFA/Arslan

istanbul-jumhuriyet-kuni-yighilishi-14

Истанбулда өткүзүлгән икки җумһурийәт күнини хатириләш мурасимидин көрүнүшләр, 2023-йили 12-ноябир, истанбул RFA/Arslan

istanbul-jumhuriyet-kuni-yighilishi-15

Истанбулда өткүзүлгән икки җумһурийәт күнини хатириләш мурасимидин көрүнүшләр, 2023-йили 12-ноябир, истанбул RFA/Arslan

istanbul-jumhuriyet-kuni-yighilishi-16

Истанбулда өткүзүлгән икки җумһурийәт күнини хатириләш мурасимидин көрүнүшләр, 2023-йили 12-ноябир, истанбул RFA/Arslan

istanbul-jumhuriyet-kuni-yighilishi-17

Истанбулда өткүзүлгән икки җумһурийәт күнини хатириләш мурасимидин көрүнүшләр, 2023-йили 12-ноябир, истанбул RFA/Arslan

istanbul-jumhuriyet-kuni-yighilishi-18

Истанбулда өткүзүлгән икки җумһурийәт күнини хатириләш мурасимидин көрүнүшләр, 2023-йили 12-ноябир, истанбул RFA/Arslan

istanbul-jumhuriyet-kuni-yighilishi-19

Истанбулда өткүзүлгән икки җумһурийәт күнини хатириләш мурасимидин көрүнүшләр, 2023-йили 12-ноябир, истанбул RFA/Arslan

istanbul-jumhuriyet-kuni-yighilishi-20

Истанбулда өткүзүлгән икки җумһурийәт күнини хатириләш мурасимидин көрүнүшләр, 2023-йили 12-ноябир, истанбул RFA/Arslan

istanbul-jumhuriyet-kuni-yighilishi-21

Истанбулда өткүзүлгән икки җумһурийәт күнини хатириләш мурасимидин көрүнүшләр, 2023-йили 12-ноябир, истанбул RFA/Arslan

istanbul-jumhuriyet-kuni-yighilishi-22

Истанбулда өткүзүлгән икки җумһурийәт күнини хатириләш мурасимидин көрүнүшләр, 2023-йили 12-ноябир, истанбул RFA/Arslan

12-Ноябир күни, мәркизи истанбулдики хәлқара шәрқий түркистан тәшкилатлар бирлики тәрипидин уюштурулған икки җумһурийәтни хатириләш мурасимида, 3-җумһурийәтниң қурулуши үчүн уйғур тәшкилатлар һәмкарлиқ орнитип, хәлқара вәзийәтни йеқиндин көзитип, шәрқий түркистан дәваси үчүн яхши пайдилиниш керәклики тәкитләнди.

Мурасимға түркийәдики һәр қайси тәшкилатларниң рәһбәрлири, әзалири вә истанбулда яшаватқан уйғурлардин әр-аял вә өсмүрләр болуп көп санда киши қатнашти.

Мурасимда ечилиш сөзи қилған хәлқара шәрқий түркистан тәшкилатлар бирликиниң рәиси һидайәтуллаһ оғузхан, шәрқий түркистан хәлқиниң 74 йилдин буян хитайниң ишғалийитини қобул қилмиғанлиқини, бүгүнки күндә ирқий қирғинчилиқ елип бериватқан хитайға қарши туруп, азадлиқ үчүн күрәш қилип келиватқанлиқини вә 3-қетим мустәқил дөләт қурулғучә бу күрәшниң давам қилидиғанлиқини тәкитлиди.

Мурасимда сөз қилған дуня уйғур қурултийиниң муавин рәиси, истратегийә мутәхәссиси доктор әркин әкрәм, шәрқий түркистан җумһурийитиниң йиқилиш сәвәблири тоғрисида тохталди.

У мундақ деди: “шәрқий түркистанда икки қетим җумһурийәт қурулди, бу җумһурийәтләрниң йиқилиш сәвәблири көп. Буниң бирси, шу дәврдики хәлқара вәзийәтниң тәсири; шәрқий түркистанда мәйли һонлар билән хитайларниң қилған уруши болсун, мәйли көк түркләр дәвридә әрәбләрниң, зәрдүшләрниң, түркләрниң, тибәтләрниң, хитайларниң шәрқий түркистанда қилған урушлири болсун, яки яқуп бәг дөлити дәвридә руслар, хитайлар, османийлар вә әнглийәликләрниң сүркилиши болсун, чоң күчләр шәрқий түркистанда бир бири билән тиркәшкәниди. 1933-Йили қурулған шәрқий түркистан ислам җумһурийити қурулғандин кейин японлар, хитайлар, инглизлар вә совет иттипақи бу җумһурийәтниң пейигә чүшкән иди. 1944-Йилидики җумһурийәтниң арқисидинму йәнә совет иттипақи, хитайлар, әнглийә вә америка қатарлиқлар бар иди. Демәкчи болғиним шуки, шәрқий түркистан дәвасиниң бир қисми хәлқара күч тәңпуңлуқиға мунасивәтлик бир мәсилидур, бу тәңпуңлуқларни йеқиндин көзитиш үчүн чәтәлләрдики тәшкилатларға муһим вәзипә чүшиду. Тарихтин биз шу дәрсни чиқиришимиз керәкки, шәрқий түркистан истратегийә җәһәттә муһим райондур, хитай үчүн қанчилик муһим болса хитайниң рәқиблири үчүнму шунчә муһимдур. Шуниң үчүн аллаһ бәргән әқилни ишлитип, хәлқара вәзийәтни йеқиндин көзитип, шәрқий түркистан дәваси үчүн униңдин яхши пайдилинишимиз керәк. Хәлқара вәзийәтниң шәрқий түркистан давасиға пайдилиқ болуши үчүн чәтәлләрдики пүтүн тәшкилатлар һәмкарлиқ орнитиши, қилишқа тегишлик хизмәтләрни бирликтә елип бериши керәк” .

Мурасимда уйғур сәнәтчи амир қилич “әй ана макан” , “ойған” дегән нахшиларни ейтти; муһәммәд өткүр “шундақ вәтәнниң оғлимән” дегән темида шеир оқуди. Қазақистанлиқ уйғур сәнәтчи рустәм дотар билән “вәтән” дегән нахшини орунлиди.

Мурасимда йәнә өсмүрләр гурупписи миллий кийимләр билән сәһнигә чиқип номур көрсәтти вә йиғин әһлиниң қизғин алқишиға еришти.

Мурасимда сөз қилған зәйтинбурну наһийә һакими доктур адәм услу, алди билән тарихта қурулған икки җумһурийәтни тәбрикләйдиғанлиқини вә у җумһурийәтләрни қуруш йолида хизмәт қилған, җанлири вә қанлири билән бәдәл төлигән қәһриманларни һөрмәт билән яд етидиғанлиқини, уларға миннәтдарлиқини билдүридиғанлиқини ипадилиди.

У мундақ деди: “бүгүн бу йәрдә түркийә җумһурийити қурулғанлиқиниң 100-йилида шәрқий түркистан җумһурийитиниң биринчиси қурулғанлиқиниң 90-йилини, иккинчи қурулғанлиқиниң 79-йилини бәхтиярлиқ билән тәбрикләватқан болсақ, бу бизниң кәлгүсигә болған үмид вә ишәнчимизниң ашқанлиқини ипадисидур” .

Зәйтинбурну наһийә һакими доктор адәм услу әпәнди сөзидә түркийәниң уйғурлар үчүн иккинчи вәтини һесаблинидиғанлиқини билдүрүп мундақ деди: “биз түркийә җумһурийити вә анадолийә хәлқи болуш сүпитимиз билән, дунядики һәр бир түркниң икки вәтини болиду дәп қараймиз, бирси анатолийә земинидики түркийә, йәнә бирси әҗдадлиримиз келип чиққан түркистандур. Өз юртлирида бесим вә зулумға учрап кетишкә мәҗбур болған қан қериндашлиримиз иккинчи вәтән дәп қарайдиған вә келип олтурақлишип өзиниң дини вә миллий өрп-адәтлири билән әркин яшайдиған йеганә дөләт түркийәдур” .

Зәйтинбурну наһийә һакими доктор адәм услу әпәнди сөзидә йәнә 3-қетим шәрқий түркистан җумһурийитиниң қурулидиғанлиқиға йүрәктин ишинидиғанлиқини билдүрүп мундақ деди: “1990-йилидин илгири ғәрбий түркистандики қериндашлиримизниң һөрийәткә еришидиғанлиқи, азадлиқини қолға алдиғанлиқи һәққидә пикирләр оттуриға чиққанда кишиләр уларға ишәнмәйтти, һәтта шу гәпләрни қилғанларға күләтти, уларни хиялпәрәс дәйтти, әмма 1990-йили совет иттипақи парчилинип ғәрбий түркистанниң һөрийәткә еришкәнликигә шаһит болдуқ. Мән шуниңға ишинимәнки, биз шәрқий түркистанниң азадлиқини өз көзимиз билән көримиз; әгәр биз көрәлмисәк әвладлиримизниң көридиғанлиқиға, ай юлтузлуқ көк байрақниң шәрқий түркистан асманлирида әркин җәвлан қилидиғанлиқини көридиғанлиқиға чин йүрәктин ишинимән” .

Мурасимда йәнә шәрқий түркистан өлималар бирлики рәиси, истанбул мәдәнийәт университетиниң оқутқучиси доктор алимҗан буғда сөз қилип, 1933 вә 1944-йили қурулған шәрқий түркистан җумһурийәтлири тоғрисида анализ доклатини сунди.

Ахирида коня сәлҗуқ университетиниң оқутқучиси доктор адилҗан әруйғур, “икки шәрқий түркистан җумһурийитигә инсан вә иҗтимаий байлиқ нуқтисидин қараш” дегән темида доклат сунди.

Шәрқий түркистан өлималар бирликиниң әзаси, дини өлима атавуллаһ хәлпәт һаҗим, “ислам динида дөләтчилик уқуми” дегән темида сөз қилди. Ахирида шәрқий түркистан җумһурийәтлирини қуруш йолида шеһит болған пүтүн қәһриманларниң роһиға атап дуа оқуш билән мурасим ахирлашти.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.