“икки җумһурийәт” ни хатириләш йиғинида 3-җумһурийәтниң қурулушиға аит пикирләр оттуриға қоюлди

Истанбулдин ихтиярий мухбиримиз арслан тәйярлиди
2023.11.13
istanbul-jumhuriyet-08

Истанбулда өткүзүлгән икки җумһурийәтни хатириләш йиғини көрүнүши, 2023-йили 12-ноябир, истанбул RFA/Arslan

istanbul-jumhuriyet-01

Истанбулда өткүзүлгән икки җумһурийәтни хатириләш йиғини көрүнүши, 2023-йили 12-ноябир, истанбул RFA/Arslan

istanbul-jumhuriyet-02

Истанбулда өткүзүлгән икки җумһурийәтни хатириләш йиғини көрүнүши, 2023-йили 12-ноябир, истанбул RFA/Arslan

istanbul-jumhuriyet-03

Истанбулда өткүзүлгән икки җумһурийәтни хатириләш йиғини көрүнүши, 2023-йили 12-ноябир, истанбул RFA/Arslan

istanbul-jumhuriyet-04

Истанбулда өткүзүлгән икки җумһурийәтни хатириләш йиғини көрүнүши, 2023-йили 12-ноябир, истанбул RFA/Arslan

istanbul-jumhuriyet-05

Истанбулда өткүзүлгән икки җумһурийәтни хатириләш йиғини көрүнүши, 2023-йили 12-ноябир, истанбул RFA/Arslan

istanbul-jumhuriyet-06

Истанбулда өткүзүлгән икки җумһурийәтни хатириләш йиғини көрүнүши, 2023-йили 12-ноябир, истанбул RFA/Arslan

istanbul-jumhuriyet-07

Истанбулда өткүзүлгән икки җумһурийәтни хатириләш йиғини көрүнүши, 2023-йили 12-ноябир, истанбул RFA/Arslan

12-Ноябир истанбулда өткүзүлгән “икки җумһурийәт” ни хатириләш йиғинда шәрқий түркистан җумһурийитиниң 3-қетим қурулуши үчүн зөрүр болған амиллар һәққидә мулаһизиләр оттуриға қоюлди вә буниң үчүн керәклик шәрт-шараит вә имканийәтниң асанлишиватқанлиқи илгири сүрүлди.

 Бу һәқтики пикир қарашларни 1933-йили қәшқәрдә қурулған “шәрқий түркистан ислам җумһурийити”, 1944-йили ғулҗини мәркәз қилип қурулған “шәрқий түркистан җумһурийити” ни хатириләш паалийитигә иштирак қилған һәр саһә мутәхәссислири илмий йосунда уттурға қойди.

 Йиғинда сөз қилған коня салҗуқ университетиниң оқутқучиси доктор адилҗан әруйғур сөзидә шәрқий түркистан җумһурийәти қурулған 20 әсирдики дәврләрдә уйғурлар арисида билимлик кишиләрниң йоқ дейәрлик икәнликини тәкитлиди, шундақла буниңдин кейин қурулғуси 3-қетимлиқ шәрқий түркистан җумһурийити үчүн юқири сәвийәлик адәм йеништуруш керәкликини, буниң үчүн көпләп мәбләғ селиш лазимлиқини оттуриға қойди.

У мундақ деди: “бизниң түркийә җумһурийитигә охшаш адәм сәрмайимиз вә иҗтимаий сәрмайимиз йоқ, әмма полшалиқларниң адәм сәрмайисини үлгә қилишқа болиду, чүнки уларниң адәм сәрмайисини дунядики үч җаһангир дөләт уларниң қолидин алалмиди. Улар адәм сәрмайиси үчүн тиришти, һазирму тиришип келиватиду, бизниңму адәм сәрмайимизни хитай қолимиздин алалмайду, биз тиришалаймиз, һазирқидәк әркин вәзийәттә тәрәққий қилдуралаймиз. Һәммимизгә мәлум болғинидәк һазирму бизниң адәм сәрмайимиз бәк йетәрсиз болуп, бу адәм сәрмайиси вә иҗтимаий сәрмайә йетәрсизлики билән дөләттин ибарәт чоң нәрсини қураламдуқ, қуралмамдуқ? бу соални ойлиниш интайин муһим, 100 йил бурунқи хәлқниң еңи билән һазирқи хәлқниң еңи охшаш болмайду, һазир қанчилик адәм йетишти буни ойлишишимиз керәк. ”

Бу һәқтики пикирләрни илгири сүргүчиләрдин бири болса истанбул университети түркологийә тәтқиқат институтиниң оқутқучиси доктор өмәр қул әпәндидур.

У сөзидә тарихий шараит мәсилиси һәққидә тохтилип, 1933 вә 1944-йили шәрқий түркистан җумһурийити қурулған вәзийәт вә шәрт-шараитқа селиштурғанда бүгүнки күндә 3-қетимлиқ шәрқий түркистан җумһурийитиниң қурулуши үчүн шәрт-шараит вә имканийәтниң асанлишиватқанлиқини ипадилиди.

Бу хилдики тәклип вә тәрғибләр уйғур академийәси рәиси доктор ришат аббас әпәндиниң шәрқий түркистан җумһурийәт күнини тәбрикләп йоллиған тәбрик сөзиму орун алған иди.

Тәбрик сөзидә мундақ дейилгән: “мәзкур йиғинимизниң утуқлуқ болушини, шәрқий түркистан миллий мустәқиллиқ һәрикитимизниң ғалибийәткә еришиши үчүн түрткилик рол ойнишини һәм вәтинимизниң кәлгүси истиқбали үчүн мәзкур йиғинда конкрет пилан вә йол хәритисиниң оттуриға қоюлушини үмид қилимән. ” тәбрик сөзи уйғур академийәниң баш катипи абдулһәмит қарахан тәрипидин оқуп өтүлди.

Йиғинға йәнә түркийәдики бир қисим сиясий партийәләрниң вәкиллириму қатнашти. “ийи партийәси” истанбул шөбә мәсуллиридин әрденч байрақдар әпәнди, “йеңидин рифаһ партийәси” истанбул шөбә рәиси мустафа доған әпәнди, “милләтчи һәрикәт партийәси” истанбул шөбиси түрк дуняси ишлири мәсули зулфи гөкчи әпәнди қатарлиқлар сөз қилди вә тарихқа қурулған икки шәрқий түркистан җумһурийәтлирини тәбрикләш билән биргә 3-қетимлиқ шәрқий түркистан җумһурийитиниң пат арида қурулушини үмид қилидиғанлиқини вә һәр вақит уйғурларни қоллап йенида болидиғанлиқини ипадиләшти.

 Йиғинда йәнә доктор әсәт сулайман, “шәрқий түркистан инқилабий 1931-1937 йиллири қалдуруп кәткән соаллар” дегән темида тохталди.

Ахирида кичик өсмүр қизниң җумһурийәтни хатириләп оқуған мәнилик шеири билән йиғин ахирлашти.

Бу йиғинни мәркизи истанбулдики дуня уйғур қурултийи вәхпи, уйғур академийәси, шәрқий түркистан вәхпи, тәклимакан уйғур нәшрияти, дуня уйғур язғучилар җәмийити, шәрқий түркистан федератсийәси, уйғур илим-мәрипәт вәхпи, мәркизи америкидики уйғур тәтқиқат мәркизи вә уйғур һәрикити қатарлиқ қатарлиқ 9 тәшкилатниң бирликтә уюштурған.

 Уйғурлар 1933-йили 12-ноябир қәшқәрдә “шәрқий түркистан ислам җумһурийити” 1944-йили 12-ноябир ғулҗида “шәрқий түркистан җумһурийити” ни қурған. Һалбуки һәр икки җумһурийәт һәр хил тарихий вә сиясий сәвәбләр түпәйли узунға давамлишалмиған иди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.