IWP Лексийәси: “коммунизмниң қурбанлири болуватқан уйғурлар”

Мухбиримиз әзиз
2022.09.29
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Adrian-Zenz-guwahliq-dolet-mejlisi.jpg Америка дөләт мәҗлисидә ечилған “хитайдики сиясий вә диний һәқләр дәпсәндичилики” темисидики гуваһлиқ бериш йиғинида тонулған мутәхәссис адран зенз әпәнди гуваһлиқ бәрмәктә. 2019-Йили 10-декабир, вашингтон.
RFA/Eziz

Хәлқарада уйғурлар мәсилисиниң муһим темилардин болушиға әгишип һәр саһә кишилириниң, җүмлидин маарип саһәсиниң бу киризисқа болған қизиқиши охшимиған дәриҗидә әкс етип келиватқанлиқи мәлум. 29-Сентәбир күни чүштин кейин вашингтон шәһиридики хусусий аспирантура болған “дуня сиясәт институти” (IWP) ниң оқуғучилири уйғур дияридики лагерлар бойичә әң системилиқ издәнгән алимлардин доктур адриян зензниң бу һәқтики бир саәтлик лексийәси арқилиқ уйғур диярида зади немиләрниң болуватқанлиқидин тәпсилий хәвәрдар болди. .

Докур адриян зенз лексийәсидә алди билән хитай хәлқ җумһурийити қурулған дәсләпки мәзгилләрдики реаллиқ вә мунасивәтлик миллий сиясәтләр һәққидә мәлумат бәрди. Униң баян қилишичә, хитай дөлитиниң түп миллий сиясәтлири мав зедоң дәвридә системилишип болған болуп, буниңда у сабиқ совет иттипақиниң тәҗрибилири асасида иш көргән. Шуңа бу җәһәттә улардики шәкил вә ахирқи мәқсәт охшап кетиду. Мав зедоң дәвридә худди сталин дәвригә охшаш һакимийәттин вә һоқуқтин айрилип қелиш әндишиси муһим салмақни игилигән болғачқа пүтүн хәлқни һәрикәтләндүрүп ашу хил айрилип қелишқа земин һазирлайдиғанлики шәйиләрниң һәммисини хәлқ һәрикити шәклидә көздин йоқатқан. Шу қатарда уйғурлар яшаватқан макандиму бу хил әндишигә мунасип көплигән сиясий һәрикәтләр вә тәдбирләр барлиққа кәлгән. Әмма бу хил сиясий һәрикәтләр нәччә он йиллап давам қилип пүтүн хитай ахирқи һесабта һалсирап қалғанда дең шявпиң һакимийәт бешиға чиқип әпчиллик билән бир қатар ислаһатларни вуҗудқа чиқарған һәмдә хитайни һалакәттин қутулдуруп қалған.

Һалбуки дең шявпиң хитайни һалакәттин қутулдуруп қалған болсиму нәччә он йиллиқ сиясий күрәшләрдә хитайниң һәммә өз ихтиярлиқи билән қобул қилидиған бир мәниви етиқад системисиға игә болмиғанлиқидәк реаллиқни өзгәртишкә қадир болалмиған. Бу хил мәниви бошлуқниң толдурулмаслиқи һәмдә ғайәт зор бир “ачлиқ туйғуси” ниң давам қилиши һәрқачан һакимийәтни ағдуруп ташлашқа елип баридиған болуп, буни тонуп йәткән хитай һөкүмити “ислаһат” намида шәхсләрниң бай болушиға йол қойған. Хитай һөкүмити пәйда қилған бу маддий ачлиқ туйғуси әнә шу йосунда қандурулған болсиму мәниви бошлуқни коммунизм идеологийәси толдурулмиғачқа фалунгоң идеологийәси наһайити тезла бу бошлуқни толдурушқа башлиған. Әнә шу вақитларда уйғурларғиму аз тола диний вә миллий саһәдики әркинликләр несип болған.

Идеологийә җәһәттики бу хил тәрәққиятни көрүп йәткән хитай һөкүмити фалунгоң муритлириниң 1990-йиллардики тәрәққиятидин изтирапқа чүшүп қалған һәмдә аллиқачан бикар қилинған “әмгәк билән өзгәртиш” усулини қоллинип уларға зәрбә беришкә башлиған. Бу мәзгилләрдә уйғурлар вә тибәтләр аз тола диний әркинлик вә иқтисадий әркинликкә еришкән болсиму әмма өз маканлиридики барчә һүл муәссәсә қурулуши вә иқтисадий селинминиң хитай көчмәнлириниң мәнпәәти үчүн хизмәт қиливатқанлиқини көргән. Шуниң билән уларда һәқиқий мәнидики әркинлик һәмдә мустәқиллиқ идийәлири тарқилишқа башлиған. Буниң билән дең шявпиң вә униңдин кейинки ху җинтав гуруһи өзлириниң “иқтисадқа мәбләғ селиш арқилиқ милләтләрни қошулуп кетиш” кә мәһлия қилиштәк сиясәтлириниң мәғлуп болғанлиқини тонуп йәткән. Әнә шундақ арқа көрүнүштә хитай үчүн тәһдиткә айланған фалунгоң муритлирини өзгәртиш вә йоқитишта синақтин өткән “тәрбийәләш” методи уларниң ядиға йәткән.

Бу нишанни әмәлгә ашуруш ши җинпиң һакимийәт бешиға чиққандин кейин күнтәртипкә кәлгән. Ши җинпиң гәрчә милләтчиликни алға сүрүп хитайларниң һимайисигә еришкән болсиму уйғурлар вә тибәтләр буниңдин һечқанчә пәхирләнмигән. Йәнә келип ши җинпиң өзиниң “қудрәтлик даһий” икәнликини намаян қилиш үчүн бир қоллуқ пиланлиған “бир бәлвағ бир йол қурулуши” ниң оңушлуқ орунлиниши үчүн уйғурлар һәрқачан бир тәһдит болуп қалған. Бундақ әһвалда ши җинпиң тездин дуняви еқимлардин болуватқан “террорлуққа қарши туруш” шоаридин пайдилинип уйғурларни үнүмлүк бастурған. Буниң билән қисқиғинә бирнәччә йилдила ғайәт зор сақчилар қошуни яритилип, уйғур дияри исми-җисмиға лайиқ сақчи дөлитигә айландурулған. Йәнә келип заманиви пән-техника саһәсидики йеңилиқлар хитайниң мутләқ назарәт системиси үчүн оңайлиқларни яритип бәргән. Нәтиҗидә һәтта уйғурларни биваситә тонуялайдиған камера системиси барлиққа келип, уйғурларниң һечқандақ мәхпийәтлики қалмиған.

Докур адриян зензниң қаришичә, бу хилдики мутләқ контроллуқ орнитилғандин кейинму ши җинпиң қанаәт һасил қилмиған. У бу мәсилини ахирқи һесабта үзүл-кесил һәл қилиш үчүн 2014-йилидин башлапла лагерлар қурулушиға йешил чирағ яққан. Йәнә келип мав зедоң дәвридә вә униңдин кейинки фалунгоң муритлирини бир яқлиқ қилишта наһайити үнүмлүк икәнлики испатланған бу хилдики “топлап өзгәртиш” усули тезла дуня миқясида көрүлүп бақмиған ғайәт зор көләмлик “қайта тәрбийәләш” ни вуҗудқа чиқарған. Бу хил тәрбийәләштә қанун маддилири тәдбиқлинип кәтмәйдиғанлиқи үчүн уни наһайити әркин иҗра қилғили болиду. Шуниңдәк халиған кишини халиған муддәттә тәрбийәләйду. Әмма ташқи дуняға мәлум болған сүний һәмраһ сүрәтлири вә нәқ мәйдан сүрәтлири “қайта тәрбийәләш мәркизи” дейилидиған бу муәссәсәләрниң әң қаттиқ назарәт қилинидиған түрмиләрдинму өтә қамақ орни икәнликини көрсәткән. Йәнә келип бу йәргә қамалған һәрқандақ кишиниң җәзмән йүрики муҗулуп өзгәртилип чиқидиғанлиқиму көп тәрәплимә учурлардин мәлум болған.

Бу хилдики тәрбийәләш нуқтилирини қуруп чиққандин кейин ши җинпиң лагерларға қамалмиған кишиләрни “тәрбийәләш” ниң икки басқучлуқ чарисини ишқа салған. Буниңда бири хитай һөкүмитиниң өзлиригә пайдилиқ болған түрлүк тәшвиқатлири һәммила җайни қаплиши зөрүр болди. Иккинчиси, лагерларға бармиғанларниң балилирини һөкүмәт ачқан дарилетамларға топлап уларни “тәрбийәлигән”. Бу хилдики дарилетамларниң алдиға броневик яки танкиларни тосушқа ишлитилидиған мустәһкәм тосуқларниң орнитилиши бу җайдики контроллуқниң қайси дәриҗидә икәнликини бәкму җанлиқ намаян қилип бәргән.

Әнә шу тәриқидә уйғурларниң яш вә оттура яшлири лагерларға қамалған, балилар һөкүмәт ачқан дарилетамларға топланған, пәқәт қери-чүриләрла сиртта қалған әһвалда “хәтәрлик” дәп қаралғанлар түрмигә, йәңгиллири әрзан баһалиқ ишчилиққа маңдурулған. Мана мушу басқучқа кәлгәндә қабаһәтниң әң еғири көрүлүшкә башлиған. Бу милләтни өзгәртип чиққандин кейин уларниң әслигә йенип кәтмәслики үчүн уларни давамлиқ көпәймәс қиливетиш буниң әң ишәнчлик капалити, дәп қаралған һәмдә уйғур қиз-чоканлирини туғмас қиливетиш башланған. Әнә шу тәриқидә уйғурларни көпийиш нисбити өткән бәш йилда бирақла 50 пирсәнт азийип кәткән. Буниңға қошулуп “уйғурларниң нопус үстүнлүкини бузуп ташлаш” бу җайдики мәсилини һәл қилишниң йәнә бир муһим чариси сүпитидә қобул қилинишқа башлиған. Буниң билән уйғурлар зор көләмлик қирғинға дуч кәлмигән болсиму, униңдин қелишмайдиған киризисқа муптила болған. Әнә шу әһвалларни нәзәрдә тутуп америка һөкүмити 2021-йили бу әһвалларни “ирқий қирғинчилиқ” дәп атиған.

Адриян зензниң баян қилишичә, хитай һөкүмити “дөләтниң бихәтәрлики, земинниң бир пүтүнлүки вә террорлуқниң йилтизини қурутушниң еһтияҗи” үчүн толуқ контрол қилиш, мәвҗут болғанлирини тәрбийиәләш арқилиқ өзгәртиш, кәлгүсидә мәвҗут болмақчи болидиғанлирини йилтизидин йоқ қилиштәк омумий истратегийәни иҗра қиливатқанда ши җинпиңниң қайтидин рәис болуп “сайлиниши” бу хил тәдбирләрниң техиму юғури сәвийәдә иҗра қилинишиға, шуниңдәк бу қабаһәтниң техиму йүксәк пәллигә чиқишиға шараит һазирлайдикән. Бундақ әһвалда ши җинпиңниң уйғурлар һәққидики бу нишанидин ваз кечишини үмид қилиш биһудә арзудин башқа нәрсә әмәс икән.

Лексийәниң ахирида оқуғучилар уйғурлар вә хитай һөкүмити һәққидә түрлүк соалларни сориди. Адриян зенз өзи игилигән санлиқ мәлуматлар һәмдә язма һөҗҗәтләр асасида тегишлик җаваб бәрди.

Мәзкур аспирантура дөләт бихәтәрлики, истихбарат вә хәлқара мәсилиләр бойичә магистир вә докур аспирантларни йетиштүридиған хусусий алий мәктәп болуп, һазирға қәдәр бир қатар дипломатларни, һәрбий қоманданларни вә башқа сиясий рәһбәрләрни йетиштүрүп чиққанлиқи мәлум.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.