"ийи" партийәси түркийә парламентиниң уйғурлар тоғрисида ортақ қарар мақуллишини тәләп қилди

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2021-03-01
Share
Түркийә "ийи" партийәсиниң парламенттики мәсули исмаил татлиоғлу әпәнди йиғинда сөздә. 2021-Йил 1-март, әнқәрә.
Photo: RFA

Хитайниң уйғурларға қарита йүргүзүватқан зулумлири америка һөкүмити, канада вә голландийә парламенти тәрипидин бирдәк "ирқий қирғинчилиқ" дәп бекитилиши, шуниңдәк әнглийә, белгийә вә башқа бир қисим ғәрб дөләтлириниң хитайниң уйғурларға қаратқан бастуруш сияситини арқа-арқидин әйиблиши, хәлқарада күчлүк тәсир пәйда қилди. Мушундақ бир әһвалда уйғур мәсилисини изчил һалда оттуриға қоюп келиватқан түркийәдики "ийи" партийәси түркийә парламентидин уйғурлар тоғрисида ортақ қарар мақуллашни тәләп қилди.

"ийи" партийәсиниң парламенттики мәсули исмаил татлиоғлу әпәнди 1-март күни чүштин кейин түркийә парламентида уйғур мәсилиси тоғрисида мәхсус мухбирларни күтивелиш йиғини өткүзди. У сөзини мундақ дәп башлиди: "уйғур мәсилиси хәлқаралашти, хитайниң уйғурларға қарита йүргүзүватқан пиланлиқ вә системилиқ зулум сияситигә қарши хәлқара җамаәт вә бәзи дөләтләр һәрикәткә өтти. Алди билән бирләшкән дөләтләр тәшкилати хитайниң уйғурларни асас қилған мусулман аз санлиқларға елип бериватқан зулумини әйибләйдиған баянат елан қилинған иди. Арқидин германийәниң бирләшкән дөләтләр тәшкилатидики вәкили киростоф хогән тәрипидин 2019-йили 10-айниң 6-күни елан қилинған хәткә америка, әнгилийә, фирансийә, испанийә вә италйә қатарлиқ 39 дөләт қол қойған иди. Мәзкур хәттә хитай һөкүмитини җаза лагерлиридики уйғурларни дәрһал қоюп беришкә чақирған иди."

Парламент әзаси исмаил татлиоғлу әпәнди мундақ деди: "америка дөлити хитайниң шинҗаң уйғур аптоном районида елип бериватқан бесим сияситигә қарши 2020-йили 6-айниң 17-күни ‹уйғур кишилик һоқуқ сиясити қануни' ни мақуллуқтин өткүзди. Финландийә баш министири санна мирәлла марин ханим тивиттер арқилиқ елан қилған баянатида, хитайниң уйғурларға елип бериватқан бесим сиясити һәққидә тохтилип, ‹тиҗарий мәнпәәтни дәп бу зулумни көрмәсликкә селишқа болалмайду' дегән. 2-Айниң 23-күни канада федерал парламенти уйғурларға қарита елип бериливатқан сиясәтни ‹ирқий қирғинчилиқ' дәп бекиткән. Арқидин 2-айниң 25-күни голландийә парламенти хитайниң уйғурларға елип бериватқан зулум сияситини ‹ирқий қирғинчилиқ' дәп бекитти."

У баянатида хәлқара келишимгә асасән хитайниң һазир уйғурларға йүргүзүватқан бастуруш сияситиниң "ирқий қирғинчилиқ" икәнликини билдүрүп, мундақ деди: "1948-йили 12-айниң 9-күни бирләшкән дөләтләр тәшкилатида мақулланған вә 1951-йили 1-айниң 12-күни йолға қоюлған ‹ирқий қирғинчилиққа қарши туруш әһдинамиси' дә төвәндики 5 хил җинайәт садир қилинса, униң ирқий қирғинчилиққа киридиғанлиқи оттуриға қоюлған. Биринчи, бир милләт яги етник толуққа мәнсуп әзаларниң өлтүрүлиши. Бүгүнки күндә уйғурлар коллектип һалда йоқитилмақта. Иккинчи, мәлум бир милләт әзалириға роһий вә җисманий җәһәттин зиян селиниши. Бүгүн милйонлиған уйғур вә қазақ лагерларда искәнҗә вә таҗавузға учримақта. Үчинчи, мәлум бир иҗтимаий топлуқниң бир қисминиң йоқ қиливетилиш яки турмуш шәрт-шараитлириниң вәйран қиливетилиши. Төтинчи, туғут чәкләш вә туғутни тосуш үчүн чарә-тәдбирләрниң қоллиниши. Бәшинчи, балиларниң ата-анисидин айриветилиши. юқуриқи хәлқара әһдинамидә дейилгәнләрниң көпини хитай һазир шинҗаң уйғур аптоном районидики уйғурларни асас қилған башқа мусулман хәлқләргә елип бериватиду. Һазир булар бу җинайәтләр ‹инсанийәткә қарши җинайәт' яки ‹ирқий қирғинчилиқ' түсини алмақта."

"ийи" партийәсиниң парламенттики мәсули исмаил татлиоғлу әпәнди мәтбуат баянатида өткән чаршәнбә күни түркийә парламентиниң рәиси мустафа шәнтоп әпәнди билән көрүшүп парламентта уйғурлар тоғрисида ортақ қарар мақуллашни тәләп қилидиғанлиқини баян қилип, мундақ деди: "биз ‹ийи' партийәси болуш сүпитимиз билән хитайниң уйғурларға елип бериватқан зулумини тохтитиш үчүн түркийә парламентида ортақ бир қарарни мақуллуқтин өткүзүшини, шундақла бу қарарни дәрһал дуня җамаәтчиликигә елан қилишини тәләп қилимиз. Бу тәлипимизни йәткүзүш үчүн түркийә парламентиниң рәиси билән көрүшүшни тәләп қилған идуқ. Чаршәнбә күни биз билән көрүшмәкчи, биз бу тәлипимизни униңға йәткүзимиз."

У өзиниң түркийәниң һәр қайси җайлириға хәлқниң дәрдини аңлаш үчүн барғинида, нурғун кишиләрниң "түркийә немә үчүн уйғурларға игә чиқмайду?" дәп сориғанлиқини баян қилип, мундақ деди: "биз ‹ийи' партийәсиниң рәһбәрлири түркийәниң һәр қайси җайлирини айлиниватимиз. Әрзурумда, коняда, батманда, диярбақирда, балиқкәсирдә, қәйсәридә, бурсада, истанбулда, измирдә, тирабзонда, самсунда, қисқиси, биз барған һәр җайда хәлқимиз биздин ‹түркийә парламенти немә үчүн хитай зулуми астида езиливатқан уйғурлар тоғирисида ортақ қарар мақуллимайду?' дәп сораватиду. Шуңа биз чаршәнбә күни парламент рәисимиз билән көрүшүп, хәлқимизниң бу тәлипини йәткүзүмиз."

Әнқәрәдики уйғур тәтқиқат иниститутиниң мудири, истиратегийә мутәхәссиси доктор әркин әкрәм әпәнди түркийә парламентида бундақ бир қарарниң мақуллуқтин өтүшиниң қейин икәнликини, лекин кишилик һоқуқ комитетида бундақ бир қарарни мақуллуқтин өткүзгили болидиғанлиқини илгири сүрди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт