Uyghur ayallirining wujudidiki jan alghu eswab - "T Shekillik üzük" (1)

Muxbirimiz gülchéhre
2020-07-24
Élxet
Pikir
Share
Print
2014-Yilidin buyan türkiyege yerliship qeyseride yashawatqan xelchem muhemmet xanim. 2020-Yili iyul, turkiye.
2014-Yilidin buyan türkiyege yerliship qeyseride yashawatqan xelchem muhemmet xanim. 2020-Yili iyul, turkiye.
Oqurmen teminligen

29-Iyun gérmaniyelik tetqiqatchi adriyan zénz "Hamilidarliqtin saqlinish, mejburi tughut cheklesh: xitay kompartiyesining Uyghurlarning tughulush nisbitini kontrol qilish herikiti" namliq höjjetlik doklatni élan qilghandin kéyin, uningdiki mezmunlar we Uyghur ayallirining mejburi tughmas qiliniwatqanliqi téma qilin'ghan her türlük xewer, doklat, guwahliq bérish yighinliri dawam qilmaqta.

Dunyaning asasliq axbarat wasitiliride we birqisim dölet hökümetliri, xelq'araliq kishilik hoquq teshkilatliri bu heqte ötküzgen guwahliq yighinlirida, xitayning Uyghurlargha qaratqan mezkur pilanliq tughut siyasiti" "Nopus qirghinchiliqi" "Irqiy qirghinchiliq" dep köp qétim tilgha élindi.

Gerche xitay hökümiti bu doklatni we eyibleshlerni pütünley inkar qiliwatqan bolsimu, xitayning Uyghur ayalliri üstidin pilanliq tughut bahaniside élip barghan bu xil wehshiy qilmishlirining pakitlirimu ashkarilanmaqta.

Yéqinda radiyomizgha özini ashkarilashni xalimighan bir Uyghur ayal, lagérda uzun mezgil qan toxtimay dawalinishqa chiqirilghan bir Uyghur ayaldin töt yérim sa'et opératsiye qilish arqiliq baliyatqusidin élin'ghan tughut cheklesh eswabining süriti bilen uchurini yetküzdi. Qan'gha milen'gen gösh parchiliri arisidiki bu qorqunchluq eswab bu ayalning bedinige mejburi orunlashturulghinigha 10 yil bolghan bolsimu, hökümet da'iriliri ruxset bermigenliki üchün waqtida éliwétilmey baliyatqusigha pétip zexmilendürgeniken. Chet'eldiki melum bir doxturxanida bu ayalni töt yérim sa'et opératsiye qilish arqiliq bu xil tughut cheklesh eswabini élish jeryanida uning baliyatqusining éghir zeximlen'genliki we bu seweblik uning emdi baliliq bolalmasliq éhtimali barliqi éytilghan.

Biz bu ayalning chet'elde turushluq resmiyetliri pütmigen shara'it astida, uning kimlikini ashkarilimasliqni muwapiq körduq.

Emma uning ténini 10 yillarche azablighan we axirida zexmiligen bu eswabning süretlerlirini bir qisim ayallar késellikliri mutexesislirige körsitish arqiliq uning zadi néme ikenlikini éniqlashqa tirishtuq.

"Bu sürettiki eswabni tonudingizmu ?" dégen so'allirimizgha jawab bergen 25 yilliq tejribige ige ayallar késellikliri doxturi, 2013-yildin buyan istanbulda ayallar saghlamliq merkizi échip dawalash élip bériwatqan Uyghur doxtur gülgine xanim mundaq dédi: "Men bu üzükni tonudum, T shekillik üzük bu. Beziliri halqa shekillik bilen tayaq shekillik bolidu. T Herplik shekillik bu uzun muddetlik üzük bolup, uni almaq tes, uni alghanda göshke pétip ketkenliktin göshlerni yulup chiqidu. Hetta rak peyda qilidu, nérwighimu tesir qilidighan ehwallar uchraydu".

Muxbir: "Gülgine xanim üzükni tonup bersingiz, sizge tekshürtkili kelgen Uyghur ayallarighimu mushu tiptiki üzük sélin'ghanliri barmu ?"

Doxtur gülgine: "Men türkiyege kélip 2013-yilidin bashlap ayallar saghlamliq merkizini achtim. Bu ariliqta bu xil üzük sélin'ghan Uyghur ayallardin az dégende 200 ni kördüm. 80 Etrapida pütünley boghduriwetken ayallarnimu kördüm. Üzük salghanlirining bezilirining üzük göshke pétip ketken ehwallirimu körüldi. Hetta özimu menggülük tughmas qilin'ghanliqidin öziningmu xewiri yoq. Men körgen ayallardin yüzde 80% ayalgha üzük sélin'ghan. 60% Ayal boghduruwétilgen, yeni tughmas opératsiyesi qilin'ghan. Bu seweblik jismaniy jehettin zexmilinipla qalmay nérwisidin adashqan ayllarnimu uchrattim."

"T Shekillik üzük" heqqide gülgine xanim 2020-yili-7 ayning 18-küni bergen yazma guwahliqida mundaq dep tekitligen. "Bolupmu Uyghur diyarining jenubida, doxturxanilarning ayallar bölümide  Tshekillik tughut cheklesh üzükiT ni omumyüzlük qollinidu. Bu eswab ayallarning baliyatqu turuba yoli yeni tuxum toshush neychisige sélinidighan bolup, üzük sélish jeryanidimu ayal kishi qattiq aghriq hés qilidu.

Ayallargha bu xil üzük sélin'ghan kéyin pütünley tughush iqtidaridin qalidu, waqit uzarghanséri bu xil tughut cheklesh üzüki sélin'ghan ayalning baliyatqu turuba yoli zeximlinip yallugh peyda bolup ishshish, shelweresh, yiringlash bolup, éghirlashsa ösme-rakqa özgirip qiynilip ölüp kétidu. Bu xil üzük bek süpetsiz bolup ayal kishining baliyatqu turuba yoligha sélin'ghandin kéyin tuxum toshush neyche yoligha pétip kétidu hem kéyin almaqmu tes.

Xitay hökümiti bu xil tughut cheklesh üzükini Uyghur diyarining jenubidik, qeshqerdiki sheher-yéza-qishlaqtiki Uyghur ayallirigha mejburi halda kengri ishlitip, ularning baliyatqusini zeximlendürüsh, axirida Uyghur ayallirini halak qilish meqsitige yetken. Buning ziyankeshlikige uchrighan Uyghur ayallirining uchrighan azabliri san-sanaqsiz. Buni oylisam hazirmu shürkünüp kétimen."

Tughut yéshidiki we baliliq bolup bolghan Uyghur arallirigha mejburi halda tughut cheklesh üzüki sélish we baliliq bolup bolghan Uyghur ayallirigha tughut cheklesh üchün mejburiy halda baliyatqu tuxum neychisini boghush opératsiyesi élip bérishning eng omumlashqan ikki xil wasite ikenliki melum. Xitay hökümitining Uyghur ayallirigha qolliniwatqan bu xil mejburi tughut cheklesh siyasitining biwasite ziyankeshlikige uchrighan, 2014-yilidin buyan türkiyege yerliship qeyseride yashawatqan 55 yashliq xelchem muhemmet xanim özining 26 yéshidin bashlap, yeni 90-yillardin bashlap kücheytilgen mejburi tughmas qilish siyasitining qurbani ikenlikini azab bilen bayan qildi, u mundaq dédi: "Men aqsu sheher ichidin, men tötinchi balamni tughqanda 1992 yili üzük saldurghan. Künde pilanliq tughut xadimliri öyge kélip bésim qilip axiri mejburi saldurghan. Jerimane qoyimiz deydu, türmide yatisiler dep qorqatqandin kéyin salimiz. Yene ayda kélip tekshürüp turidu. Men ikki qétim saldurghan. U chaghda birinchi qétim purzhunluq halqa üzükni salghan, salghandin kéyin bek jiq qan kélip ikki aydin kéyin toxtimay axiri özi ajrap chüshüp ketken. Ikkinchi qétim mushu shekillikni saldi, u chaghdimu xun jiq kélip toxtimay, aghrip kettim. Aghrisammu salmay amal yoq idi. Üzükni salghandin kéyin her ayda 10 kün qan kélidu shuning bilen ayallar késili bolup kettim. Jiq dawalandim. Doxturxana we milliy tébabette dawalattim. 1996-Yilighiche dora yep turdum. 2000-Yili bala yatquda ösme bar dep ürümchide di'agnoz qoydi. Uzun yétip kettim. Ösme kichikken dep opératsiye qilmidi. Dora yep dawalandim.

Bular xitayni 2015-yilidin kéyin pilanliq tughutni mejburi qiliwatidu dewatidu, emma 90-yillirila éghir idi. Ayallarning 8-9 ayliq bolup qalghan balilirini okul urup, chüshürüp öltürüp tashlidi emesmu.Kéyinki salghanda hemmisi mushu xil shekillik, buni almaq tes, alghandin kéyin göshni yulup chiqidu. Mushu baliyatqu rak bilen ölüp ketken Uyghur ayallar bek jiq. Üzükni xalighanda élip qoymaydu. Ölüp qalsaqmu almaydu. Bularning meqsiti bizni öltürüsh. Men türkiyege kelgendin kéyinmu yaxshi bolalmidim, baliyatqu ösmisidin bashqa manga qan raki késili dep di'agnoz qoydi".

Uyghur élidin kélip chet'ellerde yashawatqan 10 din artuq doxtur we bimarlardin igiligen uchurlirimizdinmu, xitay hökümitining yéqinqi 10 yil mabeynide mejburi élip bériwatqan tughut cheklesh tedbiride asasen purzhiniliq métal oralghan shekillik üzükni sélish omumlashqanliqi melum.

(Mezkür xewirimizning dawamini kéyinki programmimizdin anglighaysiz)

Toluq bet