Magnus fiskesyö: "Jenubiy afriqa shinjangda yürgüzülüwatqan medeniyet qirghinchiliqini eyibleshte bashlamchi bolushi kérek"

Muxbirimiz irade
2019-08-05
Élxet
Pikir
Share
Print
Magnus fiskesyö ependimning jenubiy afriqada chiqidighan "Heqiqetni qoghdash" namliq xewer torida élan qilghan "Jenubiy afriqa shinjangda yürgüzülüwatqan medeniyet qirghinchiliqini eyibleshte bashlamchi bolushi kérek" namliq maqalisi.
Magnus fiskesyö ependimning jenubiy afriqada chiqidighan "Heqiqetni qoghdash" namliq xewer torida élan qilghan "Jenubiy afriqa shinjangda yürgüzülüwatqan medeniyet qirghinchiliqini eyibleshte bashlamchi bolushi kérek" namliq maqalisi.
Photo: RFA

Amérika kornél uniwérsitétining oqutquchisi, shiwétsiyelik antropolug magnus fiskesyö ependi xitay hökümiti Uyghur élida yolgha qoyghan lagér tüzümi we bashqa teqib siyasetlirini yéqindin közitiwatqan kishilerning biri. U yene Uyghur, qazaq qatarliq yerlik milletler uchrawatqan bu ziyankeshlikke hésdashliq qilip, xitay hökümitining rayondiki siyasetlirini ochuq tenqid qilip kéliwatqan we bashqilarnimu shundaq qilishqa teshebbus qiliwatqan tetqiqatchilarning biridur.

U yéqinda jenubiy afriqada chiqidighan "Heqiqetni qoghdash" namliq xewer torida maqale élan qilip, jenubiy afriqani xitay hökümitining Uyghur élida yürgüzüwatqan basturush siyasetlirining bash tenqidchisi bolushqa chaqirdi.

U mezkur tor zhurnilida élan qilghan "Jenubiy afriqa shinjangda yürgüzülüwatqan medeniyet qirghinchiliqini eyibleshte bashlamchi bolushi kérek" namliq maqalisini töwendiki jümliler bilen bashlighan: "Méni exmeq chet'ellik dep atisanglarmu meyli. Biraq men yenila jenubiy afriqani kishilik hoquqning abidisi, dep qaraymen. Bu dölettikiler bir érqchi hakimiyetni örüwétip, dunyagha 'heqiqet we muresse komissiyisi' deydighan we men tolimu hewes qilidighan bir ülgini tiklep berdi." 

Biz magnus fiskesyö ependini ziyaret qilip, uningdin néme üchün jenubiy afriqa metbu'atida bundaq bir maqale élan qilishni oylap qalghanliqini soriduq. Magnus ependi buninggha jawab bérip mundaq dédi: "Menche, jenubiy afriqa nahayiti özgiche bir dölet. Chünki bu dölettiki puqralar burun nahayiti érqchi hakimiyetning hökümranliqida yashighan. Dölet irqiy ayrimichiliq bilen bashqurulatti, qara tenlik insanlar kemsitilishke uchraytti. Kéyin nélson mandélaning rehberlikide bu érqchi hakimiyet yoqitilip, démokratik sistéma ornitildi. Shunga men jenubiy afriqa mushundaq bir tarixni öz béshidin ötküzgenliki üchün xitay hökümiti qiliwatqan zulumgha qarshi awaz chiqirishi hetta uninggha bashlamchi bolushi kérek dep oylidim. Jenubiy afriqa pikir erkinlikige we axbarat erkinlikige ige dölet. Men ularning taratqulirini arilighinimda Uyghurlarning nöwettiki weziyiti heqqide anche köp xewer yoqluqini bayqidim we buning nahayiti chong bir boshluq ikenlikini hés qildim we derhal bu maqalini qelemge aldim." 

Doktor magnus fiskesyö ependi maqaliside jenubiy afriqaliqlargha Uyghur élida yüz bériwatqan kishilik hoquq depsendichiliklirini tepsiliy chüshendürgen. U rayonda Uyghurlarning kündilik dini pa'aliyetlirining jinayet dep qarilan'ghanliqi, ilgiri Uyghurche-xitayche her ikkila tilda yézilghan lozunkilardiki Uyghur, qazaq qatarliq yerlik tillarning öchürüwétilgenliki, balilarning mekteplerde ana tilini sözleshtin chekliniwatqanliqi, musulmanlarning choshqa göshi yéyishke mejburliniwatqanliqi we yémigenlerning "Radikal" dep lagérlargha qamilip u yerde éghir ménge yuyushtin ötküzülüwatqanliqidek tepsilatlarni bayan qilghan. U yene "Shinjangda yüz bériwatqan kishilik hoquq depsendichilikliri kishini chöchütidighan derijide éghir. Toghrisini éytqanda, u mushu esirdiki eng chong we eng éghir kishilik hoquq tragédiyesidur. . .  Xitayning herikitining eng yirginchlik yéri u milyonlighan bigunah kishini ochuq-ashkara irqchiliq siyasiti bilen kolléktip jazalimaqta. Shinjangdiki 12 milyon etrapidiki Uyghur, qazaq we bashqa yerlik milletlerning kündilik medeniyiti, tili we dini keng kölemlik hujumgha uchrawatidu" dégen. 

Magnus ependining bayan qilishiche, jenubiy afriqadiki hörlük herikitining lidéri we jümlidin xelq'arada erkinlik we kishilik hoquqning simwoligha aylan'ghan nilson mandéla türmidin qoyup bérilgendin kéyin, 1992-yili xitayda resmiy ziyarette bolghan. Magnus ependi sözini dawam qilip mundaq dédi: 

"U béyjingdiki shu qétimliq ziyariti mezgilide nutuq sözligen. U nutqida xitay hökümitining jenubiy afriqadiki hörlük heriketlirini qollighanliqigha rehmet éytqandin bashqa yene xitayni démokratik dölet bolush we öz ichidiki az sanliq milletlerge nahayiti barawer mu'amile qilish bilen medhiyiligen. U bu sözlerni qilghanda zal ichide uning nutuqini anglawatqanlar qulaqlirigha ishinelmeyla qalghan. Chünki u tyen'enmin weqeside minglighan oqughuchilar qanliq basturulup uzun ötmigen bir waqit idi. Ene shu zalda tyen'enmin weqeside sawaqdashliri ölgen nurghun aliy mektep oqughuchilar olturatti. Zal ichidikiler nélson mandéla némilerni dewatidu, dep kusurliship ketken. Nélson mandéla shu chaghda ejeblen'gen we andin özining xata gep qilghanliqini chüshinip "Bu yerde bilishke tégishlik bir qisim ishlar bar oxshaydu. Men ularni bilishke tirishimen, " dégen. Nilson mandéla u chaghda türmidin yéngi chiqip, dölettiki ishlar bilen aldirash bolup ketken hem özimu qérip qalghan waqitliri bolghachqa xitay ichidiki ehwallarni bilmey qalghan. Uning yénidiki ademlermu uninggha bir melumat bermigen. Shunga nilson mandéla eger xitaydiki ehwallarni, uning oqughuchilarni qanliq basturghanliqini, az sanliq milletlerge irqiy ayrimichiliq qilidighanliqini bilgen bolsa, shu nutqida némilerni dégen bolatti dégen bir so'al shu waqittin béri kallamda peyda bolghan. Elwette, biz buni menggü bilelmeymiz. Nilson mandélaning xitayda béshigha kelgen bu weqemu xitaygha bolghan tonushining qanchilik azliqini körsitidu. Mana bumu méning Uyghurlarning weziyitini jenubiy afriqaliqlargha anglatmaqchi bolushumdiki yene bir seweb." 

Yéqinda kishilik hoquq kéngishidiki 24 dölet kishilik hoquq komissari bachlét xanimgha imzaliq mektup yollash arqiliq xitay hökümitining Uyghur élida az dégende 2 milyon'ghiche Uyghur we qazaq qatarliq yerlik xelqlerni lagérgha qamash qatarliq teqiblesh siyasetlirini tekshürüshni telep qilghan idi. 

Arqidinla xitay hökümitining arigha chüshüshi bilen se'udi erebistan we rusiye qatarliq 37 döletning xitayning Uyghur élidiki siyasetlirini qollap ochuq xet élan qildi. Hazir bu reqem iran, iraq we pelestin qatarliqlarning qoshulushi bilen 50 ke yetti. Jenubiy afriqa bolsa her ikkila ochuq xetke imza qoymighan.

Magnus fiskesyo ependi maqaliside bu heqtimu toxtilip töwendikilerni bayan qilghan: "Men jenubiy afriqa we shundaqla éfé'opiye qatarliq bir qisim afriqa döletlirining b d t kishilik hoquq kéngishide xitay hökümitining teshkillishi bilen xitayning siyasetlirini qollap yézilghan xetke qol qoyghan 37 dölet qatarida yoqluqini körginimde yénik bir nepes aldim. Men hetta dostlirimgha jenubiy afriqa hazir xitay hökümiti shinjangda yolgha qoyuwatqan mejburiy medeniyet assimilatsiyesige we yighiwélish lagérlirigha qarshi turidighan bashlamchi dölet bolup qélishimu mumkin, dédim. Chünki bu palaketni xelq'araliq jama'et pikri bolmay turup we eyni chaghda jenubiy afriqining érqchi hakimiyitige yürgüzülgen jaza tedbirliridek tedbirler bolmay turup ayaghlashturush mumkin emes."

Magnus fiskesyö ependining perez qilishiche, xitay hökümiti choqum jenubiy afriqani qol qoyghuzushqa urun'ghan, emma meqsitige yételmigen. "Méning perez qilishimche, xitay hökümiti özining siyasetliri qollap yézilghan xetke qol qoyghuzush üchün choqum jenubiy afriqighimu xizmet ishlidi. Chünki jenubiy afriqining muhim we özgiche ehmiyetke ige dölet ikenliki xitayghimu besh qoldek ayan. Hazirghiche qol qoyghanlar ichide jenubiy afriqa yoq. Buningdin qarighanda, jenubiy afriqa xitayning telipini ret qilghan bolushi mumkin. Xitay hökümiti jenubiy afriqa qatarliq afriqa döletliride axbarat we taratqulargha nahayiti nurghun meblegh séliwatidu. Xitay heqqidiki ijabiy xewerlerni köplep bazargha séliwatidu. Ular bu arqiliq u yerdiki jama'etning xitay hökümitining öz xelqige qiliwatqanlirini, shinjang yaki sherqiy türkistanda qiliwatqanlirini bilip qélishining shundaqla buninggha qarshi jama'et pikri shekillinishining aldini almaqchi."

Magnus ependi sözining dawamida mana mushu seweblik jenubiy afriqaliqlargha Uyghurlargha yürgüzülüwatqan siyasetlerni köprek tonushturushning muhimliqini tekitlidi. U yene öz béshidin bir irqiy ayrimichi hakimiyetni ötküzgen jenubiy afriqa xelqini bu mesilige köngül bölidu, dep qaraydighanliqini ipade qildi. U maqalisidimu "Shinjangda yüz bériwatqan kishilik hoquq krizisi dunyaning herqaysi jayliridiki barche angliq kishiler teripidin tenqidlinishi kérek. Undaq bolmaydiken, biz hemmimiz mushu apetning kéyinki nishanigha aylinimiz," dégen.

Toluq bet