12-Нөвәтлик җәнвә кишилик һоқуқ вә демократийә йиғинида уйғурлар вә илһам тохти мәсилиси аңлитилди

Мухбиримиз меһрибан
2020-02-19
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Муддәтсиз қамаққа һөкүм қилинған уйғур зиялийси илһам тохтиниң қизи җәвһәр илһам уйғурлар мәсилисини тонуштурмақта. 2020-Йили 17-феврал, җәнвә.
Муддәтсиз қамаққа һөкүм қилинған уйғур зиялийси илһам тохтиниң қизи җәвһәр илһам уйғурлар мәсилисини тонуштурмақта. 2020-Йили 17-феврал, җәнвә.
genevasummit.org

Хәлқарадики нопузлуқ кишилик һоқуқ тәшкилатлиридин ун ватч йәни «бирләшкән дөләтләр тәшкилатини көзитиш гурупписи» ниң 2020-йиллиқ «12-нөвәтлик җәнвә кишилик һоқуқ вә демократийә йиғини» 18-феврал күни җәнвәдә өткүзүлди.

UN Watch Ниң 18-феврал җәнвәдә ечилған бу нөвәтлик йиғиниға, иран, вийетнам, хитай қатарлиқ мустәбит дөләтләр һөкүмәтлири йүргүзгән кишилик һоқуқ дәпсәндичилики һәққидә доклат беришкә паалийәтчиләр тәклип қилинған. Уйғурлардин америкадики адвокат нури түркәл әпәнди вә илһам тохтиниң қизи җәвһәр илһам уйғурлар вәзийити вә хитай тәрипидин «миллий қутратқулуқ вә дөләтни парчилаш» җинайити артилип, муддәтсиз қамаққа һөкүм қилинған уйғур зиялийси илһам тохти мәсилиси һәққидә доклат беришкә тәклип қилинған.

Җәнвә вақти 18-феврал әтигәнки йиғинға мәзкур тәшкилатниң иҗраийә рәиси хелил неур (Hillel Neuer) әпәнди риясәтчилик қилған.

Әтигәнлик йиғинда доклат беришкә орунлаштурулған нури түркәл әпәнди син көрүнүши арқилиқ америкадин йиғинға қатнашқан. У доклатида хитай коммунист һөкүмитиниң 1949-йилдин буян уйғурлар үстидин йүргүзүп келиватқан бастуруш сиясити вә нөвәттә уйғурлар үстидин йүргүзүлүватқан лагерларға қамаш, еғир дәриҗидә назарәт астиға елиш вәзийити һәққидә тохтилип, һәр қайси әлләр вә тәшкилатларниң хитай һөкүмитиниң уйғурлар үстидин йүргүзүватқан зулумиға җиддий көңүл бөлүши керәкликини оттуриға қойған.

Нури түркәл әпәнди сөзидә чен чүәнго уйғур аптоном райониға секретар болуп кәлгән 2017-йилидин буян 1 милйондин 3 милйонғичә уйғурниң лагерларға қамалғанлиқи, лагер сиртидики уйғурларниң хитайниң юқири техникилиқ назарәт системиси астиға елинғанлиқи, әркинликидин айрилған, ата-анилири лагерларға елип кетилгән балиларниң ятақлиқ мәктәпләр намидики балилар лагерлириға қамалғанлиқи қатарлиқлар һәққидә тохталған.

У, хитай һөкүмитиниң чәтәлләрдики уйғурларға қаратқан тәқибләшлириниму күчәйткәнликини билдүрүп, бу тәқибләшләрниң өзигә охшаш уйғур паалийәтчилирила әмәс һәтта чәтәлләрдә оқуш вә хизмәт билән яшаватқан барлиқ уйғурларғиму қаритилғанлиқини, чәтәлләрдики уйғурларниң юртидики ата-ана, уруқ-туғқанлири билән болған алақилириниң үзүп ташланғанлиқи қатарлиқ әһвалларни баян қилған.

Нури түркәл әпәнди сөзидә йәнә, гәрчә дуня уйғур қурултийи қатарлиқ уйғур тәшкилатлири, муһаҗирәттики уйғурлар, уйғурлар вәзийитини йеқиндин билидиған мутәхәссисләр уйғурларниң нөвәттики еғир вәзийитини хәлқараға аңлитиватқан, болупму 2019-йилдин башлап хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики лагерлар сияситигә даир мәхпий һөҗҗәтлири ашкарилинип, уйғурларниң лагер ичи-сиртидики җиддий вәзийитигә даир көпләп хәвәрләр бериливатқан болсиму, әмма һәрқайси дөләт һөкүмәтлириниң уйғурларниң нөвәттики җиддий вәзийитигә көңүл бөлүши йәнила йетәрлик болмиғанлиқини билдүргән.

Нури түркәл әпәнди доклатиниң ахирида йәнә һәрқайси дөләт һөкүмәтлири, кишилик һоқуқ тәшкилатлири вә хәлқара җәмийәттин күтидиған үмиди вә тәлипини оттуриға қойди.

Нури түркәл мундақ дәйду. «Биз уйғурлар үчүн немә иш қилип берәләймиз дегүчиләргә тәвсийәм:

1-Өзүңлар турушлуқ районниң парламент әзалириниң, сиясий вә диний затларниң уйғурларниң әһвалини тилға елишни тәләп қилиңлар.

2-Хәт йезиңлар, мәсилән қизил кирист җәмийитигә уруқ-туғқанлири йоқап кәткән уйғурларниң аилисини сүрүштә қилишни тәләп қилип хәт язсаңлар болиду. Һәтта хәлқара олимпик комитетиға, 2022-йиллиқ қишлиқ олимпик йиғининиң хитайда өткүзүлүши һәққидә қайта қарап чиқишини тәләп қилип хәт йезиңлар.

3-Иҗтимаий таратқуларда уйғурлар һәққидики учурларни тарқитиш арқилиқ, уруқ-туғқанлириңларни, достлириңларни уйғурларниң әһвалидин хәвәрдар қилиш һәмдә иҗтимаий таратқуларда уйғурлар үчүн башланған паалийәтләргә қатнишиңлар.

4-Уйғурлар үчүн вақтиңларни чиқириш вә уйғур тәшкилатлириға пул ианә қилиңлар вә қатнишиңлар. Шуни әскәртип өтәй, һазир бу, мәсилә уйғурларниңла яки, хитай компартийәсиниң өз пуқралириға қандақ муамилә қилиш мәсилиси әмәс, бәлки әркин яшаватқан мәдәнийәтлик хәлқ болуш сүпитимиз билән һәммимизниң мәсилиси. Немә қилишни таллиған болсиңиз, яки қандақ җаваб қайтурушни ойлашқан болсиңиз, һазирниң өзи һәрикәткә өтидиған пәйт. Һечким улар бу әһваллардин хәвәрсиз демисун, һазир һәммәйлән билиду.»

Йиғинниң 18-феврал чүштин кейинки қисмиға канада әдлийә министирлиқиниң сабиқ мудири, Raoul Wallenberg кишилик һоқуқ мәркизиниң башлиқи профессор ирвин котлер (Irvin Cotler) әпәнди риясәтчилик қилған болуп, йиғинда хитай түрмисидики илһам тохтиниң америкадики қизи җәвһәр илһам доклат бәргән.

Җәвһәр доклатида аввал 2014-йили хитай һөкүмити тәрипидин «миллий қутратқулуқ вә дөләтни парчилаш» җинайити артилип муддәтсиз қамаққа һөкүм қилинған дадиси илһам тохтиниң кимлики вә немә сәвәбтин хитай даирилири тәрипидин муддәтсиз қамаққа һөкүм қилинғанлиқи һәққидә гуваһлиқ бәргән. У йәнә нөвәттики уйғур вәзийитиниң җиддийликини оттуриға қойған.

Җәвһәр дадиси илһам тохти һәққидә тохтилип, өзиниң 2013-йили 18 йешида бейҗиң айродромида дадисидин айрилғандин кейин америкиға келип мустәқил яшашқа мәҗбур болғандин кейинки әһвалларни баян қилған.

У, сөзидә гәрчә әйни чағда өзиниң әмдила 18 яшқа киргән, дадиси илһам тохтиниң немә сәвәбтин бейҗиң айродромида мәҗбурий тосуп қелинғанлиқини вә өзиниң балилиқ мәзгилидә дадисиниң даим хитай сақчилириниң тәқиб қилишиға учрайдиғанлиқини техи билмигән бир қиз болсиму, лекин 2014-йили 15-январ күни дадиси илһам тохтиниң хитай һөкүмити тәрипидин тутқун қилинип, «миллий қутратқулуқ вә дөләтни парчилаш» җинайити артилип муддәтсиз қамаққа һөкүм қилинғандин кейинла, дадисиниң өз миллити-уйғурларниң баравәрлики үчүн күрәш қилған бир киши икәнликини техиму чоңқур тонуп йәткәнлики қатарлиқ әһвалларни баян қилди.

Җәвһәр доклатида йәнә өзиниң бир аддий оқуғучидин бир актип уйғур паалийәтчисигә айлиниш җәряни һәққидиму тохталған.

У сөзидә, хитайниң уйғурлар, тибәтләр, хитай паалийәтчилири вә хоңкоң намайишчилириға йүргүзгән қаттиқ қол сиясәтлиридин хитай һөкүмитиниң уйғурларғила әмәс бәлки хитайдики барлиқ хәлқләрниң кишилик һоқуқлирини дәпсәндә қиливатқан бир мустәбит һөкүмәт икәнликини тәкитлиди.

Җәвһәр йәнә дуня җамаәтчиликидин дадиси илһам тохтиға охшаш өз хәлқиниң баравәрлики әркинлики үчүн сөзлигән уйғур илим әһлилириниң әркинликкә еришишиға вә хитай коммунист һөкүмитиниң қаттиқ бастурушиға учраватқан уйғурлар нөвәттики еғир вәзийитигә җиддий көңүл бөлүши керәкликини тәкитлиди

Җәвһәр сөзидә нөвәттә тез сүрәттә хитайдики һәрқайси районлар вә дуняға тарқиливатқан вухән вируси, йәни корона вирусидин юқумлиниш барғанчә еғирлишиватқан мәзгилдә уйғур елидики лагерларниң ичи-тешидики уйғурларниң техиму хәтәрлик вәзийәттә икәнликини агаһландурди.

Учурлардин мәлум болушичә, «12-нөвәтлик җәнвә кишилик һоқуқ вә демократийә йиғини» ни тәшкиллигән UN Watch йәни «бирләшкән дөләтләр тәшкилатини көзитиш гурупписи» дәп атилидиған мәзкур тәшкилат, 1993-йили америкилиқ кишилик һоқуқ паалийәтчиси Morris B. Abram Тәрипидин қурулған. Мәзкур тәшкилат һәрқайси дөләт һөкүмәтлириниң кишилик һоқуқ вәзийити вә демократийә вәзийити мәсилилирини көзитиш вә баһалашни өзиниң асаслиқ хизмәт даирисигә киргүзгән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт