12-Nöwetlik jenwe kishilik hoquq we démokratiye yighinida Uyghurlar we ilham toxti mesilisi anglitildi

Muxbirimiz méhriban
2020-02-19
Élxet
Pikir
Share
Print
Muddetsiz qamaqqa höküm qilin'ghan Uyghur ziyaliysi ilham toxtining qizi jewher ilham Uyghurlar mesilisini tonushturmaqta. 2020-Yili 17-féwral, jenwe.
Muddetsiz qamaqqa höküm qilin'ghan Uyghur ziyaliysi ilham toxtining qizi jewher ilham Uyghurlar mesilisini tonushturmaqta. 2020-Yili 17-féwral, jenwe.
genevasummit.org

Xelq'aradiki nopuzluq kishilik hoquq teshkilatliridin un watch yeni "Birleshken döletler teshkilatini közitish guruppisi" ning 2020-yilliq "12-Nöwetlik jenwe kishilik hoquq we démokratiye yighini" 18-féwral küni jenwede ötküzüldi.

UN Watch Ning 18-féwral jenwede échilghan bu nöwetlik yighinigha, iran, wiyétnam, xitay qatarliq mustebit döletler hökümetliri yürgüzgen kishilik hoquq depsendichiliki heqqide doklat bérishke pa'aliyetchiler teklip qilin'ghan. Uyghurlardin amérikadiki adwokat nuri türkel ependi we ilham toxtining qizi jewher ilham Uyghurlar weziyiti we xitay teripidin "Milliy qutratquluq we döletni parchilash" jinayiti artilip, muddetsiz qamaqqa höküm qilin'ghan Uyghur ziyaliysi ilham toxti mesilisi heqqide doklat bérishke teklip qilin'ghan.

Jenwe waqti 18-féwral etigenki yighin'gha mezkur teshkilatning ijra'iye re'isi xélil né'ur (Hillel Neuer) ependi riyasetchilik qilghan.

Etigenlik yighinda doklat bérishke orunlashturulghan nuri türkel ependi sin körünüshi arqiliq amérikadin yighin'gha qatnashqan. U doklatida xitay kommunist hökümitining 1949-yildin buyan Uyghurlar üstidin yürgüzüp kéliwatqan basturush siyasiti we nöwette Uyghurlar üstidin yürgüzülüwatqan lagérlargha qamash, éghir derijide nazaret astigha élish weziyiti heqqide toxtilip, her qaysi eller we teshkilatlarning xitay hökümitining Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan zulumigha jiddiy köngül bölüshi kéreklikini otturigha qoyghan.

Nuri türkel ependi sözide chén chüen'go Uyghur aptonom rayonigha sékrétar bolup kelgen 2017-yilidin buyan 1 milyondin 3 milyon'ghiche Uyghurning lagérlargha qamalghanliqi, lagér sirtidiki Uyghurlarning xitayning yuqiri téxnikiliq nazaret sistémisi astigha élin'ghanliqi, erkinlikidin ayrilghan, ata-aniliri lagérlargha élip kétilgen balilarning yataqliq mektepler namidiki balilar lagérlirigha qamalghanliqi qatarliqlar heqqide toxtalghan.

U, xitay hökümitining chet'ellerdiki Uyghurlargha qaratqan teqibleshlirinimu kücheytkenlikini bildürüp, bu teqibleshlerning özige oxshash Uyghur pa'aliyetchilirila emes hetta chet'ellerde oqush we xizmet bilen yashawatqan barliq Uyghurlarghimu qaritilghanliqini, chet'ellerdiki Uyghurlarning yurtidiki ata-ana, uruq-tughqanliri bilen bolghan alaqilirining üzüp tashlan'ghanliqi qatarliq ehwallarni bayan qilghan.

Nuri türkel ependi sözide yene, gerche dunya Uyghur qurultiyi qatarliq Uyghur teshkilatliri, muhajirettiki Uyghurlar, Uyghurlar weziyitini yéqindin bilidighan mutexessisler Uyghurlarning nöwettiki éghir weziyitini xelq'aragha anglitiwatqan, bolupmu 2019-yildin bashlap xitay hökümitining Uyghur diyaridiki lagérlar siyasitige da'ir mexpiy höjjetliri ashkarilinip, Uyghurlarning lagér ichi-sirtidiki jiddiy weziyitige da'ir köplep xewerler bériliwatqan bolsimu, emma herqaysi dölet hökümetlirining Uyghurlarning nöwettiki jiddiy weziyitige köngül bölüshi yenila yéterlik bolmighanliqini bildürgen.

Nuri türkel ependi doklatining axirida yene herqaysi dölet hökümetliri, kishilik hoquq teshkilatliri we xelq'ara jem'iyettin kütidighan ümidi we telipini otturigha qoydi.

Nuri türkel mundaq deydu. "Biz Uyghurlar üchün néme ish qilip béreleymiz dégüchilerge tewsiyem:

1-Özünglar turushluq rayonning parlamént ezalirining, siyasiy we diniy zatlarning Uyghurlarning ehwalini tilgha élishni telep qilinglar.

2-Xet yézinglar, mesilen qizil kirist jem'iyitige uruq-tughqanliri yoqap ketken Uyghurlarning a'ilisini sürüshte qilishni telep qilip xet yazsanglar bolidu. Hetta xelq'ara olimpik komitétigha, 2022-yilliq qishliq olimpik yighinining xitayda ötküzülüshi heqqide qayta qarap chiqishini telep qilip xet yézinglar.

3-Ijtima'iy taratqularda Uyghurlar heqqidiki uchurlarni tarqitish arqiliq, uruq-tughqanliringlarni, dostliringlarni Uyghurlarning ehwalidin xewerdar qilish hemde ijtima'iy taratqularda Uyghurlar üchün bashlan'ghan pa'aliyetlerge qatnishinglar.

4-Uyghurlar üchün waqtinglarni chiqirish we Uyghur teshkilatlirigha pul i'ane qilinglar we qatnishinglar. Shuni eskertip ötey, hazir bu, mesile Uyghurlarningla yaki, xitay kompartiyesining öz puqralirigha qandaq mu'amile qilish mesilisi emes, belki erkin yashawatqan medeniyetlik xelq bolush süpitimiz bilen hemmimizning mesilisi. Néme qilishni tallighan bolsingiz, yaki qandaq jawab qayturushni oylashqan bolsingiz, hazirning özi heriketke ötidighan peyt. Héchkim ular bu ehwallardin xewersiz démisun, hazir hemmeylen bilidu."

Yighinning 18-féwral chüshtin kéyinki qismigha kanada edliye ministirliqining sabiq mudiri, Raoul Wallenberg kishilik hoquq merkizining bashliqi proféssor irwin kotlér (Irvin Cotler) ependi riyasetchilik qilghan bolup, yighinda xitay türmisidiki ilham toxtining amérikadiki qizi jewher ilham doklat bergen.

Jewher doklatida awwal 2014-yili xitay hökümiti teripidin "Milliy qutratquluq we döletni parchilash" jinayiti artilip muddetsiz qamaqqa höküm qilin'ghan dadisi ilham toxtining kimliki we néme sewebtin xitay da'iriliri teripidin muddetsiz qamaqqa höküm qilin'ghanliqi heqqide guwahliq bergen. U yene nöwettiki Uyghur weziyitining jiddiylikini otturigha qoyghan.

Jewher dadisi ilham toxti heqqide toxtilip, özining 2013-yili 18 yéshida béyjing ayrodromida dadisidin ayrilghandin kéyin amérikigha kélip musteqil yashashqa mejbur bolghandin kéyinki ehwallarni bayan qilghan.

U, sözide gerche eyni chaghda özining emdila 18 yashqa kirgen, dadisi ilham toxtining néme sewebtin béyjing ayrodromida mejburiy tosup qélin'ghanliqini we özining baliliq mezgilide dadisining da'im xitay saqchilirining teqib qilishigha uchraydighanliqini téxi bilmigen bir qiz bolsimu, lékin 2014-yili 15-yanwar küni dadisi ilham toxtining xitay hökümiti teripidin tutqun qilinip, "Milliy qutratquluq we döletni parchilash" jinayiti artilip muddetsiz qamaqqa höküm qilin'ghandin kéyinla, dadisining öz milliti-Uyghurlarning barawerliki üchün küresh qilghan bir kishi ikenlikini téximu chongqur tonup yetkenliki qatarliq ehwallarni bayan qildi.

Jewher doklatida yene özining bir addiy oqughuchidin bir aktip Uyghur pa'aliyetchisige aylinish jeryani heqqidimu toxtalghan.

U sözide, xitayning Uyghurlar, tibetler, xitay pa'aliyetchiliri we xongkong namayishchilirigha yürgüzgen qattiq qol siyasetliridin xitay hökümitining Uyghurlarghila emes belki xitaydiki barliq xelqlerning kishilik hoquqlirini depsende qiliwatqan bir mustebit hökümet ikenlikini tekitlidi.

Jewher yene dunya jama'etchilikidin dadisi ilham toxtigha oxshash öz xelqining barawerliki erkinliki üchün sözligen Uyghur ilim ehlilirining erkinlikke érishishigha we xitay kommunist hökümitining qattiq basturushigha uchrawatqan Uyghurlar nöwettiki éghir weziyitige jiddiy köngül bölüshi kéreklikini tekitlidi

Jewher sözide nöwette téz sürette xitaydiki herqaysi rayonlar we dunyagha tarqiliwatqan wuxen wirusi, yeni korona wirusidin yuqumlinish barghanche éghirlishiwatqan mezgilde Uyghur élidiki lagérlarning ichi-téshidiki Uyghurlarning téximu xeterlik weziyette ikenlikini agahlandurdi.

Uchurlardin melum bolushiche, "12-Nöwetlik jenwe kishilik hoquq we démokratiye yighini" ni teshkilligen UN Watch yeni "Birleshken döletler teshkilatini közitish guruppisi" dep atilidighan mezkur teshkilat, 1993-yili amérikiliq kishilik hoquq pa'aliyetchisi Morris B. Abram Teripidin qurulghan. Mezkur teshkilat herqaysi dölet hökümetlirining kishilik hoquq weziyiti we démokratiye weziyiti mesililirini közitish we bahalashni özining asasliq xizmet da'irisige kirgüzgen.

Toluq bet