Jewher ilham: “Dadam ilham toxti heqqidiki uchurlar xitayda qamal qilindi, emma uning pidakarliqi gherb dunyasida qedirlenmekte”

Washin'gtondin muxbirimiz méhriban teyyarlidi
2024.01.17
Jewher ilham: “Xelq'ara shirketler ‛Uyghur mejburiy emgiki‚ din nomussizliq bilen payda almaqta” 2019-Yilliq ilham toxtigha bérilgen saxarof mukapatini tapshuruwélish murasimida ilham toxtining qizi jewher ilham sözde. 2019-Yili 18-dékabir.
REUTERS

15-Yanwar küni Uyghurlarning qanuniy heqlirini telep qilish bilen xelq'arada tonulghan meshhur Uyghur ziyaliysi ilham toxtining xitay hökümiti teripidin tutqun qilin'ghanliqigha 10 yil boldi.

Ilham toxti ependi tutqun qilinishtin ilgiri béyjing merkiziy milletler uniwérsitéti iqtisad fakultétining dotsénti idi. U uzun yillardin buyan, Uyghurlarning xitay dölitide uchrawatqan adaletsizliklerni özi qurghan “Uyghur biz tori” da élan qilghan maqaliliride we xelq'ara taratqularda öz awazi arqiliq anglitip, Uyghurlarning qanuniy heq-hoquqlirini ashkara telep qilish bilen tonulghan shexs idi. U, bu pa'aliyetliri seweblik, 2014-yili 15-yanwar küni béyjingdiki öyidin tutqun qilinip, shu yili 9-ayning 22-küni ürümchi ottura sot mehkimisi teripidin “Milliy qutratquluq qilish, döletni parchilash jinayiti” bilen eyiblinip, muddetsiz qamaqqa höküm qilin'ghanidi. Emma bu 10 yildin buyan xelq'arada ilham toxtini shertsiz qoyup bérish sadaliri üzlüksiz dawam qilip keldi. Ilham toxtining Uyghurlarning xitaydiki qanuniy heqliri üchün körsetken pidakarliqi, 2014-yildin buyan “Barbara goldsimis erkin yézish mukapati”, “Martén ennanist kishilik hoquq mukapati”, “Saxarof erkinlik mukapati” gha oxshash, xelq'ara kishilik hoquq sahesidiki 12 türlük nopuzluq mukapat bilen bilen teqdirlendi. Ilham toxti ependi yene 2018-yilidin buyan birqanche qétim nobél tinchliq mukapatigha namzat qilip körsitildi.

15-Yanwar ilham toxti ependi tutqun qilin'ghanliqining 10 yilliqi munasiwiti bilen xelq'aradiki nurghunlighan kishilik hoquq teshkilatliri we Uyghur teshkilatliri bayanat élan qilip, xitay hökümitidin ilham toxtini shertsiz qoyup bérishni jiddiy telep qildi. Bu küni yene ilham toxtining amérikadiki qizi jewher ilhammu radiyomiz Uyghur bölümining ziyaritini qobul qilip, dadisi ilham toxtining erkinlikke érishishi kéreklikini bildürdi.

Jewher ilham sözide, xitay hökümitining bu 10 yildin buyan dadisi ilham toxti heqqidiki uchurlarni üzlüksiz qamal qilip kéliwatqanliqini bildürüp, xitay hökümitidin, dadisi heqqidiki uchurlarni dunyagha ashkarilashni we dadisigha erkinlik bérishini telep qildi.

Jewher ilham sözide yene, xitay hökümitining Uyghurlarning qanuniy heqlirini tinchliq bilen telep qilghan dadisi ilham toxtini adaletsizlerche muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilip, uni erkinlikidin mehrum qilghanliqini eyiblidi. Uning bildürüshiche, dadisining xitay hökümitidin öz milliti bolghan Uyghurlar üchün heqqaniyetni telep qilghan jasariti üchün “Saxarof erkinlik mukapati” gha oxshash, xelq'ara kishilik hoquq sahesidiki nopuzluq mukapatlar bilen 12 qétim teqdirlinishi, dadisining heqqaniyet üchün küresh qilghan erkinlik jengchisi ikenlikini körsitidiken.

Jewher ilham yene öz arzusini ipadilep, ilham toxtigha xelq'aradiki nopuzluq mukapat bolghan “Nobél tinchliq” mukapatining bérilish ümidini bildürdi.

Jewherning qarishiche, özi we a'ilisi üchün éytqanda, ularning eng arzu qilidighini dadisining erkinlikke chiqishi iken. Uning bildürüshiche, ilham toxtining xelq'aradiki nopuzluq mukapatlar bilen mukapatlinishi, xitay hökümitige bolghan xelq'ara bésimlarni kücheytip, uning erkinlikke érishishi üchün purset yaritishi mumkin iken.

Gérmaniyediki “Ilham toxtini qollash” guruppisi ilham toxtining erkinlikke érishishi üchün, uning heqqaniy küreshlirini herqaysi döletlerdiki kishilik hoquq organliri we dölet hökümetlirige anglitish, shundaqla ilham toxtini xelq'araliq kishilik hoquq mukapatlirigha tewsiye qilishta köp xizmetlerni qilghan.

“Ilham toxtini qollash” guruppisining bashliqi enwer jan ependimu ziyaritimizni qobul qilip, ilham toxti tutqun qilin'ghan 10 yildin buyan xelq'arada ilham toxtigha erkinlik telep qilish sadaliri küchiyip, uninggha her xil kishilik hoquq mukapatliri bérish dawam qiliwatqan bolsimu, emma xitay hökümitining bu 10 yil ichide ilham toxti heqqidiki uchurlarni qattiq qamal qilip, uning erkinlikke érishishini üzlüksiz ret qilip kéliwatqanliqini bildürdi. Uning tekitlishiche bu ehwalgha qarita herqaysi dölet hökümetliri jiddiy köngül bölüshi we yéngi tedbirler élishi zörür iken.

Enwer jan ependining qarishiche, gerche xelq'aradiki kishilik hoquq teshkilatliri we gherb démokratik hökümetliri ilham toxtini türlük kishilik hoquq mukapatliri bilen teqdirlep, uning heqqaniy yolda ikenlikini tekitlep kéliwatqan bolsimu, emma bu tirishchanliqlar ilham toxtining erkinlikke érishishi üchün yenila yéterlik emes iken. Uning tekitlishiche, herqaysi döletlerdiki teshkilatlar we hökümetler ilham toxtining erkinlikke érishishi üchün yenimu köp tirishchanliqlarni körsitip, xitay hökümitige bolghan bésimlarni yenimu kücheytishi tolimu zörür we texirsiz iken.

Yuqiriqi awaz ulinishidin tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.