Лагердикиләрдин «җинайити» еғир болған бир бөлики хитай өлкилиридики түрмиләргә йөткәлгән

Мухбиримиз шөһрәт һошур
2020-04-16
Елхәт
Пикир
Share
Принт

Лагердикиләрниң 3 йилдин кейинки ақивити һәққидә учур вә қарашлар (1)

Илавә:

Хитай даирилири «тәрбийәләш» мәркизидикиләрниң «оқуш» пүттүрүп болғанлиқини елан қилған болсиму, әмма қәшқәр һейтгаһниң алдидики бошлуқ техи толғини йоқ; ақсу, хотән вә турпанниң мәһәллә-кочилиридики чөлдәрәш техи түгигини йоқ; ғулҗа вә үрүмчиниң уйғурлар мәркәзләшкән базарлиридики қайнам-ташқинлиқ техи әслигә кәлгини йоқ; чәтәлдики уйғурлар йәнила юртидики уруқ-туғқанлириниң нәдиликидин пүтүнләй хәвәрсиз. Мана бу әһвал, аңлиғучилиримизда лагерға соланғанларниң бүгүнки йәни лагер қурулуп 3 йил өткәндин кейинки ақивити һәққидә соаллар туғдурмақта.

Биз бу соалларға җаваб сүпитидә лагерлар һәққидә һазирғичә ишләнгән программилиримизға асасән, «лагердикиләрниң үч йилдин кейинки ақивити һәққидә учур вә қарашлар» дегән темида чатма тәпсилат сунмақчимиз. Төвәндә бу чатминиң биринчи қисми диққитиңларда болиду.

 

Иҗтимаий ахбаратларда ашкариланған хитайниң бир түркүм сирлиқ иҗраатлири, италийәдики «зимистан» ториниң мәхпий қаналлири арқилиқ игилиши вә радийомизниң хитай өлкилиридики бир қисим түрмә вә түрмә башқуруш идарилириға қарита елип барған телефон зиярәтлиридин мәлум болушичә, уйғур районида лагердикиләрдин җинайити еғир дәп қаралған бир бөлүк кишиләр хитай өлкилиридики түрмиләргә йөткәлгән.

Лагердикиләрниң хитай өлкилиригә йөткиливатқанлиқи Һәққидә әң дәсләп 2017‏-йилниң ахири җәмийәттә гуманлар пәйда болған. Бу гуманға үрүмчи шәһәрлик қатнаш идарисиниң хитай өлкилиригә қатнайдиған йолучилар пойизиниң бир мәһәл тохтайдиғанлиқи һәққидики уқтуруши сәвәб болған. Бу уқтуруш чиқирилған 10‏-ай мәзгилидә уйғур райондики һәрқайси җайлардин деризилиригә қара пәрдә тартилған аптобусларниң күчлүк бихәтәрлик тәдбирлири астида намәлум җайларға қарап сәпәр қиливатқанлиқи һәққидә иҗтимаий ахбаратларда учурлар тарқалған.

Буниңдин бир йилчә вақит өткәндә, йәни 2018‏-йили сентәбирдә тоққузаққа қарита елип барған телефон зиярәтлиримиз давамида тунҗи қетим тоққузақтин бир түркүм тутқунларниң хитай өлкилиригә йөткәлгәнлики ашкариланған иди.

2018‏-Йили 10‏-айниң бешида хитайчә иҗтимаий таратқуларда хейлоңҗяңниң тәйләй түрмисигә уйғур районидин мәһбуслар йөткәп келингәнлики, буниң йәрлик аһалиләрни биарам қилғанлиқи инкас қилинди. Бу йип учиға асасән елип барған ениқлашлиримизда алақидар һөкүмәт хадимлири тәйләй түрмисидә уйғурлар барлиқини дәлиллигән. Бу хадим уйғур мәһбусларниң 20 күнчә аввал кәлгәнлики, йөткәшниң йәнә давам қиливатқанлиқини әскәрткән иди. 2018‏-Йили 10-айниң оттурилиридин башлап италийәдә чиқидиған «зимистан» тори ичкиригә йөткәлгән уйғур мәһбуслар һәққидә арқа-арқидин хәвәр бәрди. Бу хәвәрләрдики йип учлириға асасән елип барған ениқлашлиримиз давамида хенән, сичүән, шәндоң қатарлиқ өлкиләр вә ички моңғул аптоном районидиму уйғур тутқунлар барлиқи дәлилләнди. Гәнсудики бир түрмә хадими уйғур тутқунларниң гәнсудики бир әмәс, һәммила түрмиләрдә барлиқини ашкарилиди. Сичүәнниң йибиң түрмиси бу җайдики мәһбуслар учуриниң «дөләт мәхпийәтлики» икәнликини ашкарилиса, шәндоң биринчи түрмисиниң хадими «шинҗаңдин мәһбус йөткәш хизмити» намида мәхсус хизмәт түри барлиқи вә бу һәқтә йиғинлар ечиливатқанлиқини тилға алди.

«Зимистан» тори уйғур мәһбусларниң пойиз истансисидин түрмиләргә кечидә йөткәлгәнлики вә йөткәлгән мәзгилдә кочиларниң қаттиқ қамал қилинғанлиқини хәвәр қилған. Хәвәрдә уйғур мәһбусларниң һәр бириниң бирдин камирида туридиғанлиқи, сирт билән алақисиниң пүтүнләй үзүк икәнлики вә азрақла наразилиқ кәйпияти байқалса нәқ мәйданда бир тәрәп қиливетишкә буйрулғанлиқи тилға елинған иди. Ениқлашлиримиз давамида шәншиниң сүйҗяго түрмисидики бир хадим уйғур мәһбусларниң «террорчилар» икәнликини, шуңа уларни пәвқуладдә қаттиқ башқуридиғанлиқини мәлум қилған. Йәнә түрмә хадимлиридин бири қолидики тизимликкә қарап туруп, уйғур районидин йөткәлгән қасимҗан вә иляр қатарлиқ 4 мәһбусниң исминиму ашкарилиған иди.

Хитай даирилири уйғур районидин хитай өлкилиригә мәһбус йөткәватқанлиқи һәққидә һечқандақ учур бәрмәйватқан бир мәзгилдә «скай нюс» намидики бир ахбарат тори корла пойиз истансисидин 600 чә уйғур мәһбусниң намәлум бир җайға йөткиливатқанлиқи һәққидә хәвәр тарқатти. Учқучисиз айропилан арқилиқ тартилған бу видейолуқ көрүнүштә мәһбусларниң чечиниң чүшүрүветилгәнлики, қоллириниң койзиланғанлиқи, һәр бириниң икки нәпәр сақчи тәрипидин ялап елип меңиливатқанлиқи, күчлүк бир назарәт астида қәшқәрдики қамақханидин мәлум бир орунға йөткиливатқанлиқи дуняға ашкариланди.

Хәвәрләрдин мәһбус йөткәшниң ениқ қачан башланғанлиқи мәлум әмәс. Түркийәдә яшаватқан сабиқ мәһбус мәмәттурсун османниң ашкарилишичә, у 2017‏-йили 6‏-айда хотән вилайәтлик қамақханидики мәзгилидә абдумиҗит исимлик бир тутқунниң 15 йиллиқ кесилгәнлики вә хенәндики бир түрмигә йолланғанлиқидин хәвәр тапқанлиқини ейтқан иди.

«Зимистан» ториниң хәвиридә йөткәлгән уйғур мәһбусларниң сани 500 миң дәп тилға елинған. Йеқинда австралийәдики бир тәтқиқат орни елан қилған доклатта уйғур районидин 80 миң кишиниң хитай өлкилиридә мәҗбурий вә һәқсиз әмгәккә селиниватқанлиқини ашкарилиди.

Игилигән учурлардин лагерлардики «еғир җинайәт өткүзди» дәп қаралған бир бөлүк кишиләрниң хитай өлкилиридики түрмиләргә йөткәлгәнлики мәлум, әмма уларниң ениқ сани техи мәлум әмәс.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт