Lagérdikilerdin "Jinayiti" éghir bolghan bir böliki xitay ölkiliridiki türmilerge yötkelgen

Muxbirimiz shöhret hoshur
2020-04-16
Élxet
Pikir
Share
Print

Lagérdikilerning 3 yildin kéyinki aqiwiti heqqide uchur we qarashlar (1)

Ilawe:

Xitay da'iriliri "Terbiyelesh" merkizidikilerning "Oqush" püttürüp bolghanliqini élan qilghan bolsimu, emma qeshqer héytgahning aldidiki boshluq téxi tolghini yoq؛ aqsu, xoten we turpanning mehelle-kochiliridiki chölderesh téxi tügigini yoq؛ ghulja we ürümchining Uyghurlar merkezleshken bazarliridiki qaynam-tashqinliq téxi eslige kelgini yoq؛ chet'eldiki Uyghurlar yenila yurtidiki uruq-tughqanlirining nedilikidin pütünley xewersiz. Mana bu ehwal, anglighuchilirimizda lagérgha solan'ghanlarning bügünki yeni lagér qurulup 3 yil ötkendin kéyinki aqiwiti heqqide so'allar tughdurmaqta.

Biz bu so'allargha jawab süpitide lagérlar heqqide hazirghiche ishlen'gen programmilirimizgha asasen, "Lagérdikilerning üch yildin kéyinki aqiwiti heqqide uchur we qarashlar" dégen témida chatma tepsilat sunmaqchimiz. Töwende bu chatmining birinchi qismi diqqitinglarda bolidu.

 

Ijtima'iy axbaratlarda ashkarilan'ghan xitayning bir türküm sirliq ijra'atliri, italiyediki "Zimistan" torining mexpiy qanalliri arqiliq igilishi we radiyomizning xitay ölkiliridiki bir qisim türme we türme bashqurush idarilirigha qarita élip barghan téléfon ziyaretliridin melum bolushiche, Uyghur rayonida lagérdikilerdin jinayiti éghir dep qaralghan bir bölük kishiler xitay ölkiliridiki türmilerge yötkelgen.

Lagérdikilerning xitay ölkilirige yötkiliwatqanliqi Heqqide eng deslep 2017‏-yilning axiri jem'iyette gumanlar peyda bolghan. Bu guman'gha ürümchi sheherlik qatnash idarisining xitay ölkilirige qatnaydighan yoluchilar poyizining bir mehel toxtaydighanliqi heqqidiki uqturushi seweb bolghan. Bu uqturush chiqirilghan 10‏-ay mezgilide Uyghur rayondiki herqaysi jaylardin dérizilirige qara perde tartilghan aptobuslarning küchlük bixeterlik tedbirliri astida namelum jaylargha qarap seper qiliwatqanliqi heqqide ijtima'iy axbaratlarda uchurlar tarqalghan.

Buningdin bir yilche waqit ötkende, yeni 2018‏-yili séntebirde toqquzaqqa qarita élip barghan téléfon ziyaretlirimiz dawamida tunji qétim toqquzaqtin bir türküm tutqunlarning xitay ölkilirige yötkelgenliki ashkarilan'ghan idi.

2018‏-Yili 10‏-ayning béshida xitayche ijtima'iy taratqularda xéylongjyangning teyley türmisige Uyghur rayonidin mehbuslar yötkep kélin'genliki, buning yerlik ahalilerni bi'aram qilghanliqi inkas qilindi. Bu yip uchigha asasen élip barghan éniqlashlirimizda alaqidar hökümet xadimliri teyley türmiside Uyghurlar barliqini delilligen. Bu xadim Uyghur mehbuslarning 20 künche awwal kelgenliki, yötkeshning yene dawam qiliwatqanliqini eskertken idi. 2018‏-Yili 10-ayning otturiliridin bashlap italiyede chiqidighan "Zimistan" tori ichkirige yötkelgen Uyghur mehbuslar heqqide arqa-arqidin xewer berdi. Bu xewerlerdiki yip uchlirigha asasen élip barghan éniqlashlirimiz dawamida xénen, sichüen, shendong qatarliq ölkiler we ichki mongghul aptonom rayonidimu Uyghur tutqunlar barliqi delillendi. Gensudiki bir türme xadimi Uyghur tutqunlarning gensudiki bir emes, hemmila türmilerde barliqini ashkarilidi. Sichüenning yibing türmisi bu jaydiki mehbuslar uchurining "Dölet mexpiyetliki" ikenlikini ashkarilisa, shendong birinchi türmisining xadimi "Shinjangdin mehbus yötkesh xizmiti" namida mexsus xizmet türi barliqi we bu heqte yighinlar échiliwatqanliqini tilgha aldi.

"Zimistan" tori Uyghur mehbuslarning poyiz istansisidin türmilerge kéchide yötkelgenliki we yötkelgen mezgilde kochilarning qattiq qamal qilin'ghanliqini xewer qilghan. Xewerde Uyghur mehbuslarning her birining birdin kamirida turidighanliqi, sirt bilen alaqisining pütünley üzük ikenliki we azraqla naraziliq keypiyati bayqalsa neq meydanda bir terep qiliwétishke buyrulghanliqi tilgha élin'ghan idi. Éniqlashlirimiz dawamida shenshining süyjyago türmisidiki bir xadim Uyghur mehbuslarning "Térrorchilar" ikenlikini, shunga ularni pewqul'adde qattiq bashquridighanliqini melum qilghan. Yene türme xadimliridin biri qolidiki tizimlikke qarap turup, Uyghur rayonidin yötkelgen qasimjan we ilyar qatarliq 4 mehbusning isminimu ashkarilighan idi.

Xitay da'iriliri Uyghur rayonidin xitay ölkilirige mehbus yötkewatqanliqi heqqide héchqandaq uchur bermeywatqan bir mezgilde "Skay nyus" namidiki bir axbarat tori korla poyiz istansisidin 600 che Uyghur mehbusning namelum bir jaygha yötkiliwatqanliqi heqqide xewer tarqatti. Uchquchisiz ayropilan arqiliq tartilghan bu widéyoluq körünüshte mehbuslarning chéchining chüshürüwétilgenliki, qollirining koyzilan'ghanliqi, her birining ikki neper saqchi teripidin yalap élip méngiliwatqanliqi, küchlük bir nazaret astida qeshqerdiki qamaqxanidin melum bir orun'gha yötkiliwatqanliqi dunyagha ashkarilandi.

Xewerlerdin mehbus yötkeshning éniq qachan bashlan'ghanliqi melum emes. Türkiyede yashawatqan sabiq mehbus memettursun osmanning ashkarilishiche, u 2017‏-yili 6‏-ayda xoten wilayetlik qamaqxanidiki mezgilide abdumijit isimlik bir tutqunning 15 yilliq késilgenliki we xénendiki bir türmige yollan'ghanliqidin xewer tapqanliqini éytqan idi.

"Zimistan" torining xewiride yötkelgen Uyghur mehbuslarning sani 500 ming dep tilgha élin'ghan. Yéqinda awstraliyediki bir tetqiqat orni élan qilghan doklatta Uyghur rayonidin 80 ming kishining xitay ölkiliride mejburiy we heqsiz emgekke séliniwatqanliqini ashkarilidi.

Igiligen uchurlardin lagérlardiki "Éghir jinayet ötküzdi" dep qaralghan bir bölük kishilerning xitay ölkiliridiki türmilerge yötkelgenliki melum, emma ularning éniq sani téxi melum emes.

Toluq bet