Җов байдин хитайға қарита қандақ сиясәт йүргүзүши мумкин?

Мухбиримиз нуриман
2021-01-08
Share
Җов байдин хитайға қарита қандақ сиясәт йүргүзүши мумкин? Америка президентлиқиға сайланған җо байдин қтисад вә хизмәт гурупписиниң намзатлирини елан қилди. 2021-Йили 8-январ.
REUTERS

Йеңидин сайланған америка президенти җов байденниң вәзипигә олтурғандин кейин хитайға қарита қандақ сиясәт йүргүзидиғанлиқи сиясәтчиләр вә аналиизчиларниң диққәт нуқтиси болмақта.

"вал-стрет журнили" гезитиниң 6-декабир елан қилған "байден хитайға қарши бүйүк иттипақ қурушни пиланлиди, әмма у асан әмәс" сәрләвһилик мақалисидә, җов байденниң вәзипигә олтурғандин кейин американиң илгирики иттипақдаш дөләтлири билән болған һәмкарлиқни әслигә кәлтүрүп, бейҗиңға бирликтә кәң көләмлик бесим қилишни пиланлаватқанлиқи илгири сүрүлгән.

Көзәткүчиләр алдинқи һәптә хитайниң американиң явропадики бурунқи иттипақдашлири билән сода келишими түзүши хитайниң очуқ-ашкара америкаа риқабәт елан қилғанлиқи, дәп қарашмақтикән.

Мақалидә көрситилишичә, байден вәзипигә олтурғандин кейин, хитайға қарита трамп һөкүмити йолға қойған бир қатар қарарларни сақлап қелиш яки уларни әмәлдин қалдурушни қарар қилиши керәк икән. Улар ню-йорк аксийә базиридин хитай телеграф ширкәтлирини чиқириветиш, алипай пул төләш суписини өз ичигә алған хитайға уланған әпләр арқилиқ содилишишни чәкләш вә хитайдики әң чоң компютер өзики ишләпчиқарғучи ширкәт вә шуниңға охшайдиған башқа ширкәтләрни қара тизимликкә киргүзүшни өз ичигә алидикән.

Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң комиссари нури түркәл әпәнди бу һәқтә зияритимизни қобул қилип, байдин һөкүмитиниң сиясий йөнилиши һәққидә мундақ деди: "байден һөкүмити һазирқи мәвҗут һөкүмәткә охшимайдиған йол тутиду, йәни хәлқарада ялғуз һәрикәт қилмастин, иттипақдашлири билән биллә һәрикәт қилиду."

Явропа иттипақи йәттә йиллиқ сөһбәттин кейин, өткән йили 12-айниң ахирида хитай билән икки тәрәплик мәбләғ селиш келишимини тамамлиған. Анализчилар бу келишим хитайни американиң йеңи һөкүмити билән болған риқабәттә техиму күчлүк орунға чиқириду, дәп қаришиватқан болсиму, нури түркәл әпәнди бу келишимгә иҗабий қаримайдиғанлиқини билдүрди.

Хитай әмәлдарлири бейҗиңниң американиң йеңи һөкүмитини еһтиятчанлиқ билән көзитиватқанлиқни, америка билән мунасивәтни яхшилашни ойлишиватқан болсиму, әмма хитайниң күчини ашуруш вә иқтисадини гүлләндүрүшни бәкрәк муһим дәп қарайдиғанлиқини ениқ оттуриға қойған.

Мәлум болушичә, хитайға қарита сиясәт бәлгиләштә йәнә уйғур, хоңкоң, тибәт мәсилилириму байден һөкүмитиниң қарарлири ечидики муһим темилар болуп қалған.

Америкадики сиясий ишлар мутәхәссиси доктор андерс кор әпәнди бу һәқтә мундақ деди: "мениңчә, улар (байден һөкүмити) ниң кишилик һоқуқ мәсилилиридә айрим сиясәтлири бар. Улар хоңкоңлуқларни қоллиған иди. Ишәнчлик бир йәрдин аңлидим, мәнбәсини ейтип берәлмәймән, лекин уйғурлар һәққидиму иҗабий сиясәтләр йүргүзүлидиған охшайду. Шуңа мән америка хитайға қарши қаттиқ позитсийәдә болиду, дәп қараймән."

Хитай һөкүмити нәччә йилдин буян хәлқараниң қаттиқ тәнқид қилишиға қаримай, уйғур райони вә хоңкоң мәсилисиниң хитайниң игилик һоқуқ мәсилиси икәнлики, башқа дөләтләрниң хитайниң ички мәсилилиригә арилашмаслиқини ейтип, у районларда йүргүзүватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлирини давам қилип кәлмәктә иди.

Нури түркәл әпәнди байден башчилиқидики йеңи һөкүмәтниң кишилик һоқуқ мәсилисидики мәйдани һәққидә тохтилип, мундақ деди: "йеңи һөкүмәтниң бу мәсилидә иш беҗириш усули җәһәттә һазирқи һөкүмәттин пәрқлиниши мумкин, лекин принсип җәһәттә чоң пәрқләнмәйду. Америка пуқралириниң мәнпәитигә тақилидиған көп саһәләр уйғурларға берип четилиду. Шуңа уйғур мәсилиси чәттә қалмайду. Бизму һөкүмәт оргини болуш сүпитимиз билән уйғур мәсилисиниң йеңи һөкүмәтниң күнтәртипидә турушини тәвсийә қилимиз."

Андирис кор әпәнди узун йиллардин буянқи америка-хитай мунасивити һәққидики тәтқиқатлириға асаслинип туруп, йеңи һөкүмәтниң хитайға қарита шу хил сиясәтләрни қоллиниши тоғра, дәп қарайдиғанлиқни оттуриға қойди: "тирамп һөкүмити хитайға қарита қаттиқ сиясәт йүргүзгән иди, һәм шундақ болуши керәк иди. Байден башчилиқидики йеңи һөкүмәтниң бу сиясәтни юмшатмаслиқини үмид қилимән. Байдин тәшкиллигән һөкүмәттики хадимларму хитай билән келишшиниң әмди орни қалмиғанлиқини тәкитләватиду. Хитайда кишилик һоқуқни, демократийини тәшвиқ қилиш керәк. ‹Хитай тәһдити' дин қутулушниң бирла йоли бар, у болсиму хитайни пүтүнләй демократийиләштүрүш. Диктатор һөкүмәт башта болидикән, күндин күнгә күчийиватқан иқтисадий вә армийә күчи билән мәлум бир дөләт яки районниңла әмәс, бәлки пүтүн дуняниң демократисийәсигиму тәһдит елип келиду."

20-январ вәзипигә олтурушқа тәйярлиниватқан байден башчилиқидики йеңи һөкүмәтниң хәлқара сиясити, болупму хитайға қарита сиясий иситратигийәлири муһаҗирәттики уйғурларниң әң көңүл бөлидиған темисиға айланған иди. Нури түркәл әпәнди бу һәқтә өзиниң тәвсийәлирини оттуриға қоюп өтти: "американиң қиммәт қариши бойичә ейтқанда, уйғур мәссилиси бу йеңи һөкүмәттә техиму чоңқур йәр елиши мумкин."

Клинтонниң сабиқ сода вәкили чарлин баршефсики илгири байдин ши җинпиң билән учрашқанда мундақ дәп агаһландурған икән: "истратегийә җәһәттин елип ейтқанда, сиясәт икки тәрәплик, район характерлик вә йәршари характерлик болуши керәк. Бу рәсим таллаш әмәс, бәлки мурәккәп бир маневир."

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт