Prézidént jow baydén "Nurémbérg soti" ning teptishige béghishlan'ghan nutqida Uyghurlargha séliniwatqan zulumlarni sanap ötti

Muxbirimiz memetjan jüme
2021-10-18
Share
Prézidént jow baydén Amérika prézidénti jow baydén sabiq amérika sénatori we 1945-yilidiki "Nurémbérg soti" ning teptish emeldari tomas dodqa béghishlan'ghan "Dod kishilik hoquq merkizi" ning échilish murasimida sözde. 2021-Yili 15-öktebir. Konnéktikut, amérika.
REUTERS

Amérika prézidénti jow baydén sabiq amérika sénatori we 1945-yilidiki "Nurémbérg soti" ning teptish emeldari tomas dodqa béghishlan'ghan "Dod kishilik hoquq merkizi" ning échilish murasimida söz qilip, natsistlar gérmaniyesidin tartip hazirghiche insaniyetke qarshi ishlen'gen we ishliniwatqan jinayetler qatarida Uyghurlargha séliniwatqan zulumlarni sanap ötti.

15-Öktebir konnéktikut uniwérsitétida ötküzülgen pa'aliyette prézidént baydén tomas dod natsistlar partiyesi emeldarliri we bashqilarning 1940-yilliridiki chong qirghinchiliq mezgilide sadir qilghan jinayetlirini jazagha tartishta körsetken xizmetlerni teriplidi.

U, 6 milyondin artuq yehudiy qetle qilin'ghan bu qebih jinayet we "Nurémbérg soti" din élin'ghan sawaqlar heqqide toxtilip mundaq dédi: "Nurémbérg ilgiri körülgen weqelerge oxshimaytti. Bu öch élish emes, belki jawabkarliqqa tartish idi. Peqet heqiqetni étirap qilghandila, dunyaning bashqa jaylirida yüz bériwatqan qabahetlerning tekrarlinishining aldini alalaymiz."

U sözide qudretlikning gépi ong bolidighan, küchlük döletler ajiz döletlerni bozek qilip, yaki shexsiy hoquqlarni depsende qilip jazagha tartilmaydighan dunyagha qaytip kétishke bolmaydighanliqini bildürdi.

Prézidént baydén mundaq dédi: "Nurémbérg bizni insaniyetning rezilliki we herqandaq qebihliklerning qolimizdin kélidighanliqini estayidilliq bilen közitishke, keng kölemlik wehshiylikler, insaniyetke qarshi jinayetlerning tasadipiy yüz bermeydighanliqini körüshke mejbur qildi. Ular tasadipiy yüz bermeydu. Ular tallashning, yeni yekke insanlar we dunya rehberlirining tallashlirining netijisi."

U nutqida yene, dunyaning herqaysi jaylirida yuqiridek wehshiyliklerning erwahlirining yenila insaniyetning béshida chörgilep yürgenlikini bildürginide Uyghurlargha séliwatqan mejburiy emgek qatarliq zulumlar heqqide toxtaldi.

U mundaq dédi: "Biz, shinjangdiki Uyghurlarning basturulushi, ularning mejburiy emgekke sélinishi؛ birmadiki herbiy hakimiyetning rohin'giyaliqlargha tutqan mu'amilisi؛ shimaliy éfiyopiyediki puqralarni térror wehimisige séliwatqan ach qoyush we jinsiy zorawanliqni öz ichige alghan keng-kölemlik ziyankeshliklerdek bundaq endize, tallashlarning künimizde, hetta biz mushu sözlerni qiliwatqan peytlerde dunyaning herqaysi jaylirida otturigha chiqiwatqanliqigha shahit bolmaqtimiz."

Prézidént baydén nutqi jeryanida bu xil jinayetlerge shérik bolup qalmasliq ‍üchün süküt qilmasliq lazimliqini bildürdi.

U mundaq dédi: "Bu dégenlik, qachaniki bu xil zeherlik öchmenlikni anglighinimizda, yaki insan qérindashlirimizning insansizlashturulghinini körginimizde, urush qilidighanliqimizdin dérek bermeydu, emma biz choqum buninggha qarshi sözlishimiz kérek. Süküt qilish-dadam manga dégendek-süküt qilish shériklik. Süküt qilish shérik bolush, démekliktur. Nurémbérg shundaq éytiduki: sizning süküt qilghiningiz, jinayetke shérik bolghanliqingizdur."

Prézidént baydén bu mesililerni dunyaning herqaysi jayliridiki dost we reqib ellerning rehberlirining semige salghanliqini bildürdi we mundaq dédi: "Men shuni éniq otturigha qoydumki, héchqandaq amérika prézidénti kishilik hoquq hujumgha uchrighanda qol qoshturup qarap turup, özining qanunluq ornini saqlap qalimen démesliki kérek."

Tramp hökümiti xitayning Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan siyasetlirini "Irqiy qirghinchiliq we insaniyetken qarshi jinayet" dep jakarlighan. Ular uningdin ilgiri Uyghurlargha qarshi ishliniwatqan jinayetlerde qoli bar Uyghur aptonom rayonining partkom sékrétari chén chu'en'go qatarliq 4 neper yuqiri derijilik xitay emeldarigha jaza élan qilghan idi.

Melum bolushiche, tomas joséf dod amérika sénatori bolup saylinishtin ilgiri yeni 1945-yildin 1946-yilighiche natsistlar urush jinayetchiliri üstidin échilghan "Nurémbérg soti" da wezipe ötigen we natsistlar gérmaniyesining quruqluq armiye marshali wilhélm kéytél, natsistlar idé'ologiyesining asaschiliridin biri we natsistlar partiyesi tashqi ishlar siyasiti ishxanisining re'isi alférd rosénbérg qatarliq yuqiri derijilik herbiy we partiye emeldarlirigha artilghan jinayetlerni delillesh ishini üstige alghan hemde eyibnamilerning tézisini tüzüp chiqqan.

Yuqirida tilghan élin'ghan natsistlar emeldarliri ilgiri-kéyin bolup, "Insaniyetke qarshi jinayet", "Tinchliqqa qarshi jinayet", "Jinayi suyiqest" we "Urush jinayetliri" qatarliq jinayetler bilen eyiblinip dargha ésilghan idi.

Tomas joséf dod konnéktikut shtatidin bolup, u 1953-yilidin 1957-yilghiche amérika dölet mejlisi kéngesh palatasigha sénator bolup saylinip wezipe ötigen.

1995-Yili sénator tomas joséf dodning insaniyetke qoshqan töhpisini xatirilesh üchün konnéktikut uniwérsitétida tomas j. Dod tetqiqat merkizi qurulghan. Eyni yili mezkur merkezning échilishigha sabiq amérika prézidénti bil klinton qatnashqan.

Mezkur merkez yéqinda "Dod kishilik hoquq merkizi" qilip özgertilgen iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet