“җуңхуа миллити ортақ гәвдиси шинҗаңни чүшиништики типик бир өрнәк” дейиштики мәқсәт немә?

Вашингтондин мухбиримиз шадийә тәйярлиди
2024.04.17
Uyghur-oqughuchi-xitaylashturush-osmur Үрүмчи шәһири тәңритағ райони дөңкөврүк кочиси гуйүән мәһәллә иҗтимаий районидики балилар дөләт тилидики шеир оқуватқан көрүнүш. 2024-Йили 12-апрел, үрүмчи
xjass.cn

Нөвәттә уйғур қатарлиқ хитай болмиған милләтләрни ассимилятсийә қилип, хитай миллий гәвдисигә қошуветиш мәқсәт қилинған хитай компартийәсиниң “җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңи” ни тәшәббус қилиши шиддәт билән давамлиқ түрдә тәкитлиниватқанлиқи мәлум. Мушундақ вәзийәттә, хитай таратқулирида аталмиш “җуңхуа миллитиниң көп хиллиқтин бир гәвдигә айлиниши шинҗаңни чүшиништики типик бир өрнәктур” дәп җар салған сәпсәтилири диққәт қозғимақта.

Хитайниң “тәңритағ тори” ниң 15-апрелда елан қилинған бир мақалисидә, хитай компартийәсиниң 18-нөвәтлик мәмликәтлик қурултийидин буян, баш катип ши җинпиңниң “икки омумий вәзийәт” кә әһмийәт берип, җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңини бәрпа қилишниң асаслиқ түп тезисини оттуриға қойғанлиқи тәкитләнгән. Шуниңдәк, көп хиллиқтин бир гәвдигә айлиништәк бу аталмиш “җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңи” ниң уйғур елини толуқ вә әтраплиқ чүшиништә типик бир өрнәк болуватқанлиқи давраң селинған.

Мақалидә йәнә мунулар дейилгән: “пәқәт җуңхуа миллитиниң тарихи нуқтиинәзирини асас қилғандила, биз шинҗаңни чүшинип, җуңхуа миллити җүмлидин җуңхуа мәдәнийитиниң келип чиқиши вә тарихини чүшинәләймиз. Чүнки, у һәр қайси милләтләрниң көп хиллиқтин җуңхуа миллитидин ибарәт бир гәвдигә айлиниш тарихидур. Шундақла йәнә, һәр қайси милләтләрниң бирликкә кәлгән улуғ вәтәнни ортақ бәрпа қилиш, тәрәққий қилдуруш вә мустәһкәмләш тарихидур. ”

Радийомизниң зияритини қобул қилған америкада яшаватқан анализчи маҗү әпәнди нөвәттә хитайниң уйғур районида йүргүзүватқан аталмиш “җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңи бәрпа қилиш” вә “милләтләр ара юғуруветиш” тин ибарәт миллий ассимилятсийә сияситини тәнтәнә қиливатқанлиқини билдүрди. У бу һәқтики қаршини ипадиләп мундақ деди:

 “бу хилдики пикир-баянлар маһийәттә, хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан ассимилятсийә сиясити вә ирқий қирғинчилиқиниң дәсләпки басқучида хитайниң өзлири үчүн қолға кәлтүргән ғәлибисигә болған хушаллиқини ипадиләштур. Бу аталмиш хитай мәдәнийити, хитай милләтчиликиниң ғәрбкә кеңийиши һесаблиниду. Шундақла йәнә, униң контроллуқидики барлиқ районларниң хитайлаштурулғанлиқиниң намайәндисидур. Хитайниң бу сәпсәтилиридин әмәлийәттә хитайниң, өзлириниң ирқий қирғинчилиқ бастурушиниң наһайити оңушлуқ елип берилғанлиқи вә унчә көп иқтисадий мәбләғ сәрп қилмайму һазир уйғурлар үстидин ғалип кәлгәнликидин ибарәт тәнтәнисини давраң селиватқанлиқини көрүвелишқа болиду. Җүмлидин хитайниң бу тәшвиқ-тәрғибатлириға, хитайниң уйғур елидики уйғурларниң ирқий қирғинчилиқ сияситини чүшинип йетип вә униңға бой сунуп, өзини аталмиш җуңхуа миллитиниң бир қисми дәп қарашқа башлиғанлиқидин ишарәт бериватқанлиқи наһайити ениқ йошурунған. ”

Мәлум болғинидәк, хитай компартийәсиниң 20-қурултийида ши җинпиң тәхткә чиққандин буянқи хитайда изчил тәшәббус қилинип келиватқан “җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңи” йәнә қайта тәкитләнгәниди. Түркийә һаҗәттәпә университетиниң оқутқучиси, истратегийә мутәхәссиси доктор әркин әкрәм радийомизниң зияритини қобул қилип, бу һәқтики сөһбитимизгә пикир баян қилди. У хитайниң аталмиш “җуңхуа миллити” аталғусиниң келип чиқиши вә униң әсли уқум мәнаси һәққидә тохталди.

Доктор әркин әкрәм йәнә, дунядики көп милләтлик дөләтләр билән хитайдин ибарәт көп милләтлик дөләт оттурисидики пәрқләр һәққидики қаришини ипадилиди.

Хитайниң “тәңритағ тори” дики мәзкур мақалисидә, уйғур елиниң шәрқ вә ғәрб мәдәнийәт алмаштуруштики дәрваза болупла қалмастин, бәлки җуңхуа мәдәнийитиниң сәрхиллиқини муҗәссәмләштүрүп, уни җанлиқ намаян қилидиған васитичи һәм мәркәз икәнлики тилға елинған. Мақалидә йәнә, уйғур елиниң тарихтин буян көп хил охшимиған дин, мәдәнийәтниң ерип юғурулуп, ортақ мәвҗут болуп туруштики әндизини шәкилләндүргәнлики әскәртилгән. Шуниң билән биргә, уйғур елиниң йирақ ички қуруқлуқ райони болуш сүпити билән, нөвәттә “бир бәлбағ бир йол” қурулушиниң сайисидә “истиқбаллиқ кәлгүси” гә еришкәнлики давраң селинған.

Қазақистандики уйғур сиясий паалийәтчи, дуня уйғур қурултийиниң мәслиһәтчиси, тарихчи қәһриман ғоҗамбәрди әпәндиму бу мунасивәт билән радийомизниң мәхсус зияритини қобул қилди. У хитайниң һакиммутләқлиқ истратегийәсиниң муһим бир қисми болған “бир бәлбағ бир йол” қурулушиниң йошурун мәқсәтлири һәққидики қаришини аңлармәнләр билән ортақлишип, мундақ деди.

Хитайниң мәзкур мақалисидә ейтилишичә, җуңхуа мәдәнийитиниң келип чиқиш изналиридин униң уйғур елидики барлиқ милләтләр мәдәнийитиниң йилтизи икәнлики тәкшүрүп ениқланған һәмдә уйғур елидә җуңхуа миллий мәдәнийити вә тарихиниң асасини ениқ көрүшкә болидиғанлиқи җар селинған. Шуниңдәк, “җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңи” ниң күчийишини илгири сүрүштә уйғур елидә техиму көрүнәрлик вә үнүмлүк тәдбирләрни қоллиниш тәкитләнгән.

Доктор әркин әкрәм бу һәқтә сөз болғанда, хитайниң нөвәттә шиддәт билән тәшәббус қиливатқан “җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңи” бәрпа қилиш сияситиниң арқа көрүнүшини шәрһләп өтти.

Дәрвәқә, нөвәттә хитайниң “җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңи” ни бәрпа қилиш шоари астида омумлаштурушқа урунуватқан хитайниң бирла “җуңхуа миллити” , йәни әмәлийәттики хитай миллити бәрпа қилиштәк ғәризи диққәт тартмақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.