Xitay j x ministiri jaw kéji: “Shinjangdiki küreshte töt milyon kishini terbiyelesh lazim!” (2)

Muxbirimiz eziz
2022.06.27
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Xitay j x ministiri jaw kéji: “Shinjangdiki küreshte töt milyon kishini terbiyelesh lazim!” (2) Xitay jama'et xewpsizlik ministirliqining ministiri jaw kéji(赵克志) shangxey hemkarliq teshkilatining yighinda sözlimekte. 2020-Yili aprél.
AP

Yéqinda ashkara bolup ketken “Shinjang saqchi höjjetliri” namidiki toplamda xitay jama'et xewpsizlik ministirlikining ministiri jaw kéjining yéziqqa aylandurulghan nutuq xatirisi yer alghan. 2018-Yili iyunda sözlen'gen bu nutuqta jaw kéji shu waqitqa qeder bir yil dawam qilghan Uyghur diyaridiki zor tutqunni “Deslepki zor ghelibige érishti” dep xulasiligen hemde bu xil “Zerbe bérish kürishi” ni buningdin kéyinmu dawam qildurush, nöwettiki weziyetni buningdin kéyin hergizmu boshatmasliq heqqide körsetme bergen. Shuning bilen birge Uyghur diyaridiki tutqun we “Terbiyelesh” ni asas qilghan siyasiy küreshning obyékti az dégendimu töt milyon kishi bolidighanliqidin bisharet bergen.

“Shinjangdiki térorluq we ashqunluqqa qarshi küreshni hergiz toxtatmasliq kérek!”

Jaw kéjining 2018-yili iyunda Uyghur diyaridiki xizmet tekshürishidin kéyin sözligen sözliri ichide alahide közge tashlinidighan bir nuqta, merkiziy hökümetning Uyghur diyari heqqidiki bir qatar siyasetlirini qandaq kölemde ijra qilish mesilisi bolup hésablinidu. Jaw kéjining bildürishiche, xitay kompartiyesining 2012-yili noyabirdiki 18-qurultiyidin bashlap, “Shi jinping yadroluqidiki partiye merkiziy komitéti shinjangdiki xizmetlerge yüksek derijide ehmiyet bergen. Shuning bilen birge ‛shinjangda ijtima'iy muqimliq we uzun mezgillik eminlik ornitish heqqidiki pikir‚, ‛yéngi dewrdiki térorluqqa qarshi turush xizmitini téximu yaxshi orunlash heqqidiki pikirler‚ qatarliq bir qatar yolyoruq xaraktérlik höjjetlerni tüzüp chiqqan”. Bu boyiche bolghanda, Uyghur diyarida hazir tashqiy dunyagha melum boluwatqan qirghinchiliqning deslepki qedemliri buningdin on yil ilgiri aliqachan bashlinip bolghan bolidu. Jaw kéjining bildürishiche, shi jinping “Shinjangdiki térorluq herketlirining idiyiwi menbesi diniy ashqunluq ikenliki” ni alahide tekitligen. Shu sewebtinmu Uyghur diyaridiki siyasiy basturushta “Diniy ashqunluq” bilen “Térorluq” herqachan barawer tilgha élinip kelgen.

Jaw kéji bu qétimliq nutuqida éniq qilip, 2018-yili yanwarda shi jinpingning térorluqqa qarshi turush xizmiti heqqide mexsus yolyoruq bergenlikini tilgha alghan. Uning éytishiche, shu qétimliq yolyoruqta shi jinping “18-Qurultaydin buyan herqaysi rehberlik guruppiliri yoquridin töwen'giche ish körüp térorluqqa qarshi küreshte mu'eyyen ghelibilerni qolgha keltürdi. Buning bilen térorluqqa qarshi turushta biz passipliqtin aktip zerbe bérishke yüzlenduq. Emma térorluqqa qarshi turup muqimliqni saqlash jezmen ghelibe qilishimiz kérek bolghan bir meydan jeng. Bu jengni bir sékontmu toxtitip qoyushqa bolmaydu,” dégen. Shuning bilen birge térorluqqa qarshi küreshning uzun mezgillik, murekkep we japaliq bolidighanliqini tekitlep: “Térorluqning alamiti körülgen haman ujuqturush” lazimliqini eskertken. Jaw kéji shu qétimliq nutuqida shi jinpingning ashu sözlirini neqil alghan halda, “Bash sékrétarning bu yolyoruqliri shinjangdiki térorluqqa qarshi turup muqimliq berpa qilish xizmitimizning qiblinamisi bolushi kérek” dégen. Derweqe, shuningdin kéyinki töt yilliq ré'alliq buning toluq emelge ashurulghanliqini herqaysi jehetlerdin toluq namayen qilip bergen.

Jaw kéjining bildürishiche, Uyghur diyaridiki “Térorluqqa qarshi turup muqimliq berpa qilish” xizmiti deslepki qedemde utuqlargha érishken bolsimu, bu jaydiki weziyetning tüpki xaraktéride özgirish bolmighan. Uning éytishiche, chégra sirtida térorluqning “Uruqliri”, chégra ichide buninggha kéreklik “Tupraq”, torlarda buninggha lazimliq “Bazar” mewjut iken. Shu sewebtin bu jaydiki térorluqqa qarshi turush kürishini héchqachan héchqandaq derijide bosh qoyuwétishke bolmaydiken. Bolupmu amérika bashchiliqidiki “Düshmen küchler” herqachan bu rayondiki weziyetni xitaygha qarshi kozér qilip oynash éhtimali bolghanliqi üchün bu hal téximu shundaq bolushi lazim iken. Uning bu sözliri shu qétimqi söhbettin uzun ötmey herqaysi nahiye derijilik kadirlargha yolyoruq bergen chén chu'en'goning sözliridimu eyni yosunda tekrarlinidu. Shuning bilen birge “Shinjangdiki siyasiy weziyetning hazirqi halitini bundin kéyin qilche boshitishqa bolmaydu” dégen bu omumiy körsetmining chén chu'en'goning “Ijadiyiti” emes, eksiche béyjingdin kéliwatqan yolyoruq ikenlikini küchlük yosunda delillep béridu. Bu heqte söz bolghanda, “Shinjang saqchi höjjetliri” namidiki mexpiy matériyallarning dunyagha melum bolushida muhim rol oynighan shexslerning biri, “Komunizim qurbanliri xatire fondi” ning tetqiqatchisi adryan zénz buning emeliyette shi jinpingdin jawkéjigha, jaw kéjidin chén chu'en'gogha, chén chu'en'godin herqaysi wilayet (oblast) we nahiyelerge qaritip éytilghan “Omumiy xor” ikenlikini tekitleydu:

“Bu höjjetler arisidiki eng muhim tékistlerning biri xitay jama'et xewpsizlik ministiri jaw kéjining 2018-yili iyundiki sözliri bolup, bu pütünley yéngi rékord yaratqan höjjettur. Bu höjjetning asasiy mezmunigha qaraydighan bolsaq, uningda merkiziy hökümet ‛qayta terbiyelesh lagérliri‚ ni bekmu qaltis bolghan, ‛qayta terbiyelesh xizmiti‚ bekmu jayida ishqa ashqan, shinjangdiki kontrol qilghili bolmaydighan ashu Uyghurlardin kéliwatqan térorluq xeterliri mewjut bolup kelgenliktin hazirqi siyasetni izchil dawam qilish zörür, dégendek xulasilerni chiqarghan. Méningche, bu xil pikirler xitay hökümitining özliri ‛ishinip kéliwatqan‚ hemde bazargha séliwatqan tehdit nezeriyisining teshwiqattiki ipadisi, xalas. Ular mushu xildiki pikirni otturigha qoyup, bu pikirlerni herqaysi memurlarning qulaqlirigha quyuwetmekchi bolghan.”

“Shinjang musteqilliqigha mahil kishiler ikki milyon!”

Xitay hökümitining bu xildiki “Diniy ashqunluq” bilen “Térorluq” ni bir katégoriyege mensup qilishi heqqidiki bu bayanlar néme üchün 2013-yili 11-nomurluq höjjet (yeni “Qanunsiz diniy pa'aliyetlerni téximu ilgiriligen halda qanun boyiche bashqurush we diniy ashqunluq idiyelirining singip kirishini cheklesh xizmiti heqqidiki yétekchi pikirler” ) ning tarqitilishi, arqidinla “Ashqunluqqa qarshi küresh” ning pütkül ‍uyghur diyarida omumlishishi heqqidiki so'allargha jawab béridu. Halbuki, xitay hökümiti tarqatqan 11-nomurluq höjjet ular “Qet'iylik bilen ishinip kéliwatqan” hemde “Diniy ashqunluqni menbe qilghan” térorluqning xelq'arada ortaq étirap qilin'ghan térorluqning tebirliridin ghayet zor derijide perqlinidighanliqini bekmu janliq körsitip béridu. Bolupmu uningda “Diniy ashqunluqning ipadisi” 75 türge ayrilghan bolup, ötken mezgillerde “Shinjang höjjetliri”, “Qaraqash höjjetliri” dégendek oxshimighan namlarda pash bolghan höjjetlerdiki minglighan Uyghurgha artilghan “Térorluq gumandari” déyilgen jinayet del ashu 75 türning birige chüshidighan hadisiler hésaplinidu. Halbuki, “Térorizimni terghib qilghan” dégen “Eyib” bilen besh yildin yoquri qamaqqa höküm qilin'ghan kishilerning hemmisi dunya jama'itige melum bolghan térorluq bilen meshghul bolghanliqi üchün emes, eksiche xitay hökümiti békitken “Térorluq we ashqunluq” ning “Ipadisi” körülgenliki üchünla “Térorluqni bix halitidila yoqitish” dégen yétekchi idiyening körsetmisi boyiche ashu xil qamaq jazalirigha höküm qilin'ghan kishiler idi. Bu bolsa “Muqimliq we eminlik ornitish” sho'ari üchün élin'ghan eng muhim qedem idi. Chén chu'en'gomu bu heqte qilghan sözide, “Bash sékrétar shi jinping méni shinjanggha ewetishte méni bir emelge ige bolsun démigen؛ méni bay boluwalsun déginimu yoq؛ yaki méni bir quruq mensepke teyinlepmu qoymighan. Eksiche méni shinjangda muqimliq ornatsun, dep bu jaygha ewetken” dégen hemde özining bu yerde on yil partiye sékrétari bolushigha ruxset qilishni sorighanliqini tekitligen.

11-Nomurluq höjjette “Diniy ashqunluqning eng chong ipadisi” dep birinchi orun'gha tizilghan mezmun “Shinjangni wetinimiz qoynidin ayrip chiqip sherqiy türkistan islam döliti qurushni terghip qilish” bolup hésaplinidu. Jaw kéji bu qétimqi nutuqida bu téma heqqide mexsus toxtalghan bolup, “Yéqindin buyan bir qisim düshmen küchler we ‛sherqiy türkistan‚ küchliri eksiyetchil mezmundiki sin matériyallirini köplep tarqitip, shinjangdiki terbiyelesh merkezlirige, Uyghurlar bilen xenzularning toylishishigha we bashqa muqimliqni ishqa ashurup térorluqqa qarshi turush tedbirlirige qara chaplighan” dégen. Shuning bilen birge bu hadisining hazirqi eng diqqet qilishqa tégishlik mesile ikenlikini tekitlep: “Shinjangda hazir shinjangning musteqilliqi hemde ‛pan-türkizim we pan-islamizim‚ idiyelirige mahil kishiler ikki milyon'gha baridu. Buningdin bashqa jenubiy shinjangda diniy ashqunluqning zeherlishige uchrighan amma ikki milyondin éship chüshidu. Yene kélip ichkiride oquwatqan Uyghur oqughuchilarmu ongayla ashqunluqning zehirige uchrap térorluqqa ariliship qalidu,” dégen. Bu san “Shinjang saqchi höjjetliri” de tilgha élinidighan “Shinjangdiki 500 ming ishenchsiz kishiler” dégen sandin ghayet zor sanda perqlinidu. “Térorluq we ashqunluq” bilen “Zeherlen'gen” kishiler köpinche qamaqqa höküm qilinsa, “Ishenchsiz kishiler” ning köpinche lagérgha qamilidighanliqi hazirghiche melum bolghan uchurlarda köp qétim tilgha élin'ghan hadisilerdin idi.

Musteqil siyasiy analizchi élshat hesenning qarishiche, jaw kéjining bu sözliri hazirgha qeder nurghun sahege sir bolup kéliwatqan bir chong mesilige jawab béridiken. U bolsimu lagérgha zadi qanchilik ademning qamalghanliqi heqqide oxshash bolmighan bayanlar mewjut boluwatqanda, xitay j x ministiri biwaste halda terbiyeleshke tégishlik kishilerning sanini töt milyon, dep bisharet bergen. Bu bolsa yéqinqi mezgillerde tilgha éliniwatqan “Bir milyondin üch milyon'ghiche kishi lagérgha qamalghan” dégen bayanlarning ré'aliqqa pütünley uyghun ikenlikini wastilik halda eks ettüridu, dégenlik bolidiken.

Xitay hökümiti “Térorluq” bilen baghlap tilgha éliwatqan “Diniy ashqunluq” ning bashqa ipadiliri qatarida “Shinjangning tarixini burmilap chüshendürüsh”, “Haraq ichish we tamaka chékishtin qol üzüsh”, “Hökümet zerbe bergen a'ililerge yoshurunche iqtisadiy yardemde bolush”, “Halal we haramliq heqqide söz qilish”, “Yashlarning saqal qoyushi we qizlarning islamiy yosunda kiyinishi”, “Birla qétimda zor miqdarda yémeklik sétiwélish”, “Meschittin bashqa jayda topliship namaz oqush”, “Mektepte dölet tilida emes, öz tilida sözlishish” dégendek mezmunlar tilgha élin'ghan. Ilshat hesenning qarishiche xitay hökümitining bu xildiki “Ashqunluq we térorluq” neziriyisi mahiyette Uyghurlarni basturushqa bahane toqushtin bashqa nerse emes iken.

Aridin töt yil ötüp 2022-yiligha kelgendimu Uyghur diyarida chén chu'en'goning ornida partiye sékrétarliq qiliwatqan ma shingruyning “Diniy ashqunluq bilen zeherlen'gen kishilerni eng zor derijide terbiyelesh we qutquzup qélish lazim” dep yolyoruq bérishi, Uyghurlar arisida melum nam-shöhriti bolghan kishilerning birdek éghir qamaqqa höküm qilinishi dégenler xitay hökümitining bu xil “Bash nishani” ning özgermigenlikini körsitidu, dep qaralmaqtiken. Téximu muhimi, xitay hökümiti arqa tirek bolghan halda dawam qiliwatqan “Emgek küchlirini yötkep ishqa orunlashturush”, balilarni a'ile judaliqigha giriptar qilish, Uyghur tili we yéziqini men'i qilish, “Nopusni elalashturush” namida Uyghurlarning tughut nisbitini cheklep yüz minglap xitay nopusini Uyghur diyarigha köchürüp kélish qatarliq chariler tüpeylidin nöwette xitay hökümitini “Asta sür'etlik we körünmes shekildiki qirghinchiliqni dawam qiliwatidu” dep qarighuchilar barghanséri köpeymekte iken. “Shinjang saqchi höjjetliri” dep atalghan arxip matériyalliri ashkara bolup bir ay ötkende, yeni 24-iyun küni xitay 13-nöwetlik xelq qurultiyi da'imiy hey'etler komitétining 35-qétimliq yighinida jaw kéjining xitay jama'et xewpsizlik ministirlikining ministirliq wezipisi emeldin qaldurulup, ornigha wang shyawxong teyinlen'gen. Emma hazirche bu xil almashturushning sewebi namelum halda turmaqta iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet