Kanadadiki Uyghur teshkilati chet ellerning kanadagha arilishishini tekshürüsh komitétidin chékinip chiqqan

Washin'gtondin muxbirimiz erkin teyyarlidi
2024.02.09
Marie-Josee-Hogue.jpg Kanada kubék ölkisining sotchisi, komissar meriy xoséy xog (Marie Josee Hogue) chet'elliklerning arilishishini tekshürgen musteqil komissiye üchün ochuq ispat anglash yighinida. 2024-Yili 29-yanwar.
REUTERS/Blair Gable

Kanada ötken hepte kanada bash ministirining buyruqi bilen xitayni öz ichige alghan chet el hökümetlirining kanadaning ichki ishlirigha arilishishini tekshürüsh komitéti qurup resmiy ish bashlighan. Kubék ölkisining sotchisi, meriy xoséy xog (Marie Josee Hogue) rehberlikidiki bu komitétning tunji qétimliq guwahliq yighini ötken hepte ötküzülgen idi. Halbuki, kütülmigen yerdin bu komitétning 8 teshkilatidin teshkil tapqan kishilik hoquq birleshmisi terkibidiki “Kanada Uyghur heqlirini qoghdash qurulushi”, bu komitéttin chékinip chiqqanliqini, özlirining bu komitétta guwahliq bermeydighanliqini élan qilghan. “Kanada Uyghur heqlirini qoghdash qurulushi” ning bu qarari, bu komitétning xizmitige tesir körsetmisimu, emma bu weqe mezkur komitétining terkibi we uning ishenchliklikige tesir körsitemdu, dégen so'al peyda qilmaqta.

“Uyghur heqlirini qoghdash qurulushi” ötken hepte élan qilghan bayanatida, Uyghurlarning tekshürüshke ishtirak qilmaydighanliqini bildürüp, komitét mes'uli meriy xosé xogni kanadadiki Uyghur jama'iti we ularning yurtidiki a'ililirining “Jiddiy bixeterlik xewpige uchrishi” gha yol qoyush bilen eyibligen. “Uyghur heqlirini qoghdash qurulushi” ning ilgiri sürüshiche, xitayning birliksep xizmiti bilen zich alaqisi bolghan 3 neper kanadaliq xitay siyasiyonning mezkur komitéttin orun élishi, ularning naraziliqini qozghighan.

Kanada “Uyghur heqlirini qoghdash qurulushi” ning ijra'iye diréktori memet toxti 7-féwral ziyaritimizni qobul qilip, bu 3 neper xitay siyasiyonning kanada döletlik xewpsizlik idarisi teripidin xitay bilen munasiwiti bar, dep qaralghan shexsler ikenlikini bildürdi.

“Uyghur heqlirini qoghdash qurulushi” ning qeyt qilishiche, ular mezkur komitétning mes'uli meriy xusé xogning kanada döletlik xewpsizlik idarisi xitay bilen baghlinishi bar, dep qarawatqan kanada parlamént ezasi xen dong, kanadadiki markham shehrining mu'awin sheher bashliqi chén goji, kanada kéngesh palata ezasi xu yüenbawlargha toluq hoquq bergenlikidin bi'aram bolghan.

Wahalenki,  mezkur komitétning mes'uli meriy xosé xog, ötken düshenbe küni, yeni 29-yanwar ötküzgen tunji qétimliq guwahliq yighinida, tekshürüshning adil élip bérilishi kéreklikini éytqan. Meriy xosé xog mundaq dégen: “Bu komissiye xizmet tertipining adil bolushigha kapaletlik qilish asasida özining nizamdiki hoquqini yürgüzüshi kérek. Tekshürüsh komissiyesining roli pakitlarni éniqlap heqiqiy ehwalning tégige yétishtur. (Komissiye) özining hoquqi boyiche konkrét mesililerni bayqashta heqiqetni obyéktip tekshürüp, xulase chiqiridu we hökümetke tewsiye béridu.”

Musteqil tekshürüsh komitétining terkibidiki kishilik hoquq birleshmisi wekilliridin, kanada “Lawré makdonalds instituti” ning aliy tetqiqatchisi, adwokat sarah téych (Sarah Teich) ning körsitishiche, bu komitétning tekshürüsh nishani xitay bilen cheklinip qalmaydiken. Sarah téych 7-féwral bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghanda mundaq dédi: “Bu tekshürüsh chet elning kanadaning ishlirigha arilishish ehwaligha  qarap chiqidu. Bu, 2019 - we 2021-yilliridiki saylamnimu öz ichige alidu. Shunga tekshürüsh xitaygha oxshash bir qisim döletlerni nuqta qilsimu, lékin uning chétilish da'irisi kengri bolidu. Tizimliktiki döletler ehwalgha qarap yene köpiyishi mumkin. Bizning birleshme guruppimizgha qarisingiz, xitay, shuning bilen bir waqitta yene éritréye, kuba, éfiyopiyelerni öz ichige alghan perqliq istibdat hakimiyetlerni nuqta qilghan muhajiret teshkilatlirining barliqini körisiz. Biz istibdat hakimiyetlerning kanadagha arilishishigha keng da'irilik nuqtidin, shundaqla muhajirettiki topluqlarni basturushigha qarap chiqimiz.”

Uning éytishiche, “Uyghur heqlirini qoghdash qurulushi” ning komitéttin chékinip chiqishining ular nuqtisidin “Heqliq endishisi” bar iken. Sarah téych mundaq deydu: “Bu ular üchünmu intayin müshkül, chünki men bu komitétta bashqilarghimu wekillik qilimen. Shunga méning birdinbir éytalaydighinim shuki, sizmu bilisiz, ular özlirining nuqti'ineziridin toghra qarar chiqardi. Elwette, men buning undaq asan emeslikini bilimen.”

“Uyghur heqlirini qoghdash qurulushi” ning komitéttin chékinip chiqishi, komitétning inawitige qandaq tesir körsitishi gumanliq bir so'al bolup qalmaqta. Sarah téych Uyghurlarning chékinip chiqishi, komitétta shahitlarning qalmighanliqini körsetmisimu, biraq Uyghurlarning bolmasliqi epsuslinarliq hadise ikenlikini bildürdi. Sarah téych mundaq deydu: “Birleshme guruppimizdiki qalghanlar dawamliq qatnishiwatidu. Bilginingizdek, méning buni artuqche tiyatirlashturushumning hajiti yoq. Bu emdi komitétta ziyankeshlikke uchrighuchilarning awazi bolmaydighanliqidin dérek bermeydu. Elwette, Uyghurlarning awazining bolmasliqi hés qilinidu. Halbuki, ularning buninggha qatnishishtin behrimen bolalmasliqi epsuslinarliq hadise.”

Kanadadiki “Yer shari xewerliri”géziti 2023-yilining bashlirida, kanada dölet xewpsizlik idarisidiki menbelerge asaslinip bergen bir xewiride, xen dongning 2019-yili libérallar partiyesining namzati bolushta torontodiki xitay konsulxanisining yardimige érishkenliki, xitay konsulxanisining xitay oqughuchilirini we péshqedem xitay puqralirini xen donggha bilet tashlishi üchün seperwer qilghanliqi ilgiri sürülgen. Xen dong bu eyibleshlerni ret qilish bilen bir waqitta libérallar partiyesidin istépa bergen, emma musteqil parlamént ezasiliq ornini saqlap qalghan. Kanada “Yer shari pochtisi” ning bildürüshiche, kanada parlaménti 2021-yili 2- ayda “Uyghur irqiy qirghinchiliqi qarar layihesi”, shundaqla 2023-yili 2-ayda, 10 ming Uyghurni kanadagha köchürüp kélish qarar layihesini awazgha qoyghanda, xen dong her ikkilisige awaz bérishke qatnashmighanken. Shuning bir waqitta kanada kéngesh palatasining 2021-yili 6-ayda, “Uyghur irqiy qirghinchiliq qarar layihesi” ni az perq bilen ret qilishidimu, kéngesh palata ezasi xu yüenbawning halqiliq rol oynighanliqi qeyt qilinmaqta. Kanada taratqulirining bildürüshiche, eyni waqitta xu yüenbaw kanadaning xitayning Uyghurlargha tutqan mu'amilisini tenqid qilmasliqi kéreklikini, chünki kanadaningmu burun yerlik xelqlerge zulum qilghanliqini éytqanken.

Halbuki, xu yüenbaw (Woo, Yuen Pau  ) 8-féwral radiyomizda, Uyghur teshkilatining komitéttin chékinip chiqishidin epsuslan'ghanliqi, uning qararini qayta oylishishini ümid qilidighanliqini bildürdi. Biz parlamént ezasi xen dong (Han Dong)bilen kéngesh palata ezasi xu yüenbawgha xet yézip, ularning inkasini sorighan bolsaqmu, emma xen dong hazirgha qeder so'alimizgha jawab bermidi. Xu yüenbaw bizge qayturghan yazma inkasida mundaq dégen: “Men Uyghur teshkilatining tekshürüshtin chékinip chiqishidin epsuslandim. Ularning qararini qayta oylishishini ümid qilimen”. Uning körsitishiche, bu teshkilatning uni komitéttin siqip chiqarmaqchi bolushi, barliq köz qarashlargha qulaq sélinmighan bir tekshürüsh, “Saxta eyibleshlerni qanunlashturushtin ibaret bir xewp” peyda qilidiken. U, “Bu xata eyibleshning ziyankeshlikige uchrighuchi kanadaliqlarda kemsinish xewpini keltürüp chiqiridighanliqi” ni éytqan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.