Kanada parlamént ezasi samér zubéri: “Xitayning Uyghurlargha tutqan mu'amilisini ‛irqiy qirghinchiliq‚ déyishni qollaymen”

Muxbirimiz erkin
2021.01.27
Kanada parlamént ezasi samér zubéri: “Xitayning Uyghurlargha tutqan mu'amilisini ‛irqiy qirghinchiliq‚ déyishni qollaymen” Kanada parlamént ezasi samér zubéri.
Social Media

Kanada parlaménti awam palatasidiki konsérwatiplar hökümetning xitayning Uyghurlargha tutqan mu'amilisini “Irqiy qirghinchiliq” dep étirap qilishi toghrisida awam palatasigha qarar layihesi sunidighanliqini bildürgen.

Kanada “Yershari pochtisi” gézitining xewer qilishiche, kanada parlaménti awam palatasining konsérwatiplar partiyesidin bolghan ezasi maykél chong 24-yanwar konsérwatiplarning xitayning Uyghurlargha tutqan mu'amilisini “Irqiy qirghinchiliq” dep étirap qilish toghrisidiki bir qarar layihesini awam palatasida eng téz arida sunidighanliqini éytqan.

Kanada parlaménti awam palatasining kishilik hoquq töwen komitéti ötken yili 10-ayda xitayning herikitini “Irqiy qirghinchiliq” dep élan qilip, hökümetning étirap qilishini telep qilghan, parlaméntning kishilik hoquq töwen komitétidiki libéral parlamént ezaliriningmu qollishigha érishken bu qarargha, bash ministir téridoning libéral hökümiti pozitsiye bildürüshni ret qilghanidi. Samér zubéri ötken yili 10-ayda kishilik hoquq töwen komitétining “Irqiy qirghinchiliq” qararigha qollap awaz bergen libéral parlamént ezasi.

U, 26-yanwar ziyaritimizni qobul qilip, özining bu mesilidiki pozitsiyesining töwen komitéttiki pozitsiye bilen oxshash bolidighanliqini bildürdi. Samér zubéri mundaq dédi: “Men töwen komitétta qandaq pozitsiye tutqan bolsam, bu qétimmu shundaq bolidu. Biz parlaméntning bir komitéti süpitide, komitéttiki barliq ezalar birdek hazirqi mewjut ehwalni irqiy qirghinchiliq, dep békittuq. Men hazirmu bu pozitsiyemde turimen”.

Samér zubérining tekitlishiche, xelq'ara jem'iyet bu “Irqiy qirghinchiliq” ning yene dawamlishishigha yol qoymaydiken. U, amérika yéngi hökümitiningmu buni “Irqiy qirghinchiliq” dep étirap qilishi buning ipadisi ikenlikini bildürdi.

Samér zubéri mundaq dédi: “Xitayning néme üchün mezkur rayonda yüz bériwatqan ishlargha a'it uchurlarning tashqirigha chiqishini chekleydighanliqi manga chüshinishlik. Biz bu ehwalni dunya jama'iti bolush süpitide özgertishimiz, mezkur rayon bilen alaqe qurushimiz kérek. Bu dunyada insaniyetke qarshi jinayetke orun yoq, irqiy qirghinchiliqqa téximu orun yoq. Shunga, biz dunya jama'iti süpitide bésim qilishimiz, bésimni dawamlashturushimiz lazim. Men ular buni yene dawamlashturalmaydu, dep qaraymen. Bu dawam qilalmasliqi kérek. Chünki, xelq'ara jama'et uninggha dawamliq yol qoymaydu, uninggha arilishidu. Biz buni amérikaning ipadiside körduq”.

Maykél chong bilen garnét géniyus 24-yanwar yazma bayanat élan qilip, kanada hökümitining amérikagha oxshash xitayning Uyghurlargha tutqan mu'amilisini “Irqiy qirghinchiliq” dep étirap qilishini telep qilghan. Ular “Kanada xelq'ara kishilik hoquq töwen komitéti, ikki nöwetlik amérika hökümitini öz ichige alghan orunlar xitay hökümitini irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet sadir qildi, dep höküm qildi. Bu irqiy qirghinchiliq qilmishi sistémiliq nopus kontroli, jinsiy zorawanliq we keng kölemlik tutqunni öz ichige alidu” dégen.

Ular yene konsérwatiplarning éghir kishilik hoquq depsendichilikige köp tereplimilik inkas bildürüshni muhim, dep qaraydighanliqini tekitlep, “Shunga, biz térido hökümitini baydén hökümitining Uyghur irqiy qirghinchiliqini resmiy étirap qilghanliqigha awaz qoshushqa, shuningdek yene hökümetning bashqa ittipaqdashlirimiznimu irqiy qirghinchiliqni étirap qilishqa righbetlendürüshke chaqirimiz” dep tekitligenidi.

Kanadadiki kishilik hoquq pa'aliyetchilirining perez qilishiche, eger konsérwatiplar teklip layihisini awam palatasida otturigha qoysa, uning maqullinish éhtimalliqi küchlük iken. Kanada “Sherqiy türkistan jem'iyiti” ning re'isi tuyghun abduweli 26-yanwar ziyaritimizni qobul qilip, hazirqi weziyetke qarighanda teklip layihisi parlaménttiki libérallarningmu qollishigha érishishi mumkinchilikini bildürdi.

U mundaq dédi: “Hazirqi ehwalda ret qilinish éhtimalliqi asasen yoq. Chünki, hakimiyet béshidiki libérallar partiyesini ‛bek xitayperes bolup ketti, xitayning eskerlirini ekélip kanada tupraqlirida chéniqturdi‚ dep tenqid qiliwatidu, bolupmu kanada bash ministiri téridomu Uyghurlar toghrisida bir qanche qétim gep qildi. Shunga buning ret qilinish éhtimalliqi bek az”.

Tuyghun abduwelining éytishiche, kanadadiki Uyghurlar parlamént ezalirigha mektup yézip, “Irqiy qirghinchiliq” ni étirap qilishni telep qilmaqtiken. U, amérikining qarari kanada parlaméntidiki konsérwatiplargha qattiq tesir qilghanliqini bildürdi. Tuyghun abduweli mundaq dédi: “Bu parlaméntning awazigha qoyulsa otemdu-otmemdu, bir mesile. Hazir buni qollaydighan garnét géniyus, maykél chong, dep ikki parlamént ezasi chiqti. Emma amérikining qarari kanada konsérwatiplar partiyesige bek tesir qildi”.

Awam palata ezasi samér zubérining éytishiche, kanada parlaménti kishilik hoquq töwen komitétining otken yili xitayning herikitini “Irqiy qirghinchiliq” dep élan qilishi pütün parlaméntning qarari bolmisimu, biraq bu qarar komitét ezalirining hemmisining birdek qollishigha érishken. U yene Uyghur radi'o anglighuchilirigha salameleykum, deydighanliqi, ulargha tinchliq, ésenlik sewr-taqet tileydighanliqi, kanada parlaméntining 2020-yili 10-ayda ötküzgen guwahliq yighinidiki shahitlar, mutexessisler, diplomatlarning guwahliqi uninggha qattiq tesir qilghanliqini bildürdi.

Uning tekitlishiche, Uyghur we bashqa türkiy xelqler uchrawatqan “Insaniyetke qarshi jinayet” uni we bashqilarni heriketke keltürgen. Samér zubéri mundaq dédi: “Men shexsen özüm bularni anglap nechche kéche uxliyalmidim. Bu méning we bashqilarning heriketke kélishige türtke boldi. Bizning parlamént komitétimiz Uyghur xelqige qarita irqiy qirghinchiliq élip bériliwatqanliqini qarar qildi. Gerche bu qarar pütün parlaméntning qarari bolmisimu, biraq bu komitéttiki barliq partiyeler birdek shundaq julasigha keldi. Mana bu parlamént komitétining xulasisi, men bu xulaside turimen”.

Kanada libérallar partiyesi hökümitining 12-yanwar wezipisidin ayrilghan sabiq tashqi ishlar ministiri filip franshi'os shampeyn ilgiri xitayning herikitini “Irqiy qirghinchiliq” dep atashtin özini qachurup kelgen. “Yershari pochtisi” gézitining bildürüshiche, kanadaning yéngi tashqi ishlar ministiri mark garnomu kanada axbarat shirkiti-CBC ning ziyaritini qobul qilghanda umu bu heqtiki so'algha jawab bermigen. Mark garno “Aldimizdiki künlerde bu mesilini téximu chongqur igilesh pursitim bolidu. Belkim bu toghrisida téximu tepsiliy sözleymen” dégen.

Kanada hökümiti bu ayning bashlirida Uyghur élidiki Uyghur we bashqa az sanliq milletlerning hoquqigha diqqet qilish, mejburiy emgek mehsulatlirining kanada bazirigha kirishini cheklesh toghrisida bir höjjet élan qilip, kanada shirketlirini mejburiy emgekni ishlitiwatqan xitay mu'essesilirige chétilip qalmasliqini, eger chétilip qalsa hökümetning soda we maliye jehettiki yardimige érishelmeydighanliqini agahlandurghan. Biraq közetküchiler bu höjjetning resmiyet xaraktérlik ikenliki, emeliy küchining cheklik ikenlikini ilgiri sürüp keldi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.