Kanada kishilik hoquq muzéyi "Xitaydiki Uyghur qirghinchiliqi" mawzuluq yighin'gha sahibxaniliq qildi

Muxbirimiz irade
2021-04-23
Share
Kanada kishilik hoquq muzéyi 22-Aprél peyshenbe küni kanada kishilik hoquq muzéyi "Xitaydiki Uyghur qirghinchiliqi" témisida bir tor yighini uyushturdi.
humanrights.ca

22-Aprél peyshenbe küni kanada kishilik hoquq muzéyi "Xitaydiki Uyghur qirghinchiliqi" témisida bir tor yighini uyushturdi. Bu yighin'gha amérikadiki tetqiqatchi adriyan zénz, kanadadiki Uyghur pa'aliyetchi, dunya Uyghur qurultiyi mu'awin re'isi memet toxti ependi we shundaqla turpanda 10 yil yashap 2018-yili kanadagha qaytip kelgen geriy we andiriya gik a'ilisi teklip qilin'ghan.

Aldi bilen yighinda geriy we andiriya söz qildi. Ular özlirining 3 balisi bilen birlikte Uyghur élida yashighanliqi we netijide Uyghurlargha qaritilghan irqiy qirghinchiliqning deslepki yillirigha shahit bolghanliqini bayan qildi we: "Biz u yerde irqiy qirghinchiliqning deslepki yillirigha shahit bolduq. Irqiy qirghinchiliq dégen bir jeryan, hergizmu birla qétim yüz béridighan weqe emes. U sistémiliq bolupla qalmay, melum bir uslub yaki qéliplar boyiche bir guruppigha qilin'ghan hujumdin ibaret" dédi.

Ular yene mundaq dédi: "Biz u yerdiki mezgilimizde cheklimilerning, tikenlik simlarning künsayin köpiyiwatqanliqi, sheherler arisidiki seperlerning chekliniwatqanliqini, herbir chong kirish éghizida sim tosaqlar, tamlar we qulayliq saqchi ponkitlirining köpeygenlikini körduq. Biz ayrodurumlarda bolidighan xewpsizlik tedbirlirining dukanlarda, baghchilarda we réstoranlarda yolgha qoyuluwatqanliqini we Uyghurlarning hessilep qattiq tekshürülüwatqanliqini körduq. 2017-Yili ichide yéza-kochilirida ademler künsayin aziyip kétiwatatti. Kishiler tutqun qiliniwatatti, ular kocha – koylargha chiqishtinmu qorqidighan bolup qalghanidi. Aqiwette, a'ile ezaliri toluq bolghanlar barmaq bilen saniwalghudekla qaldi".

Geriy we andiriya gik sözi dawamida yene rayonda Uyghurlargha xalighanche tutqun qilish yolgha qoyulghanliqini namayan qilip béridighan töwendiki muhim sözni qildi: "Oghlimizning sawaqdashliri 18 yashqa kirishtin qorqatti. Chünki ular 18 yashqa tolghan teqdirde özliriningmu tutqun qilinish xewpige uchrishidin ensireytti. . . Bir küni bir yashan'ghan adem dukan'gha kirishige ruxset qilinmidi, u yerdiki jiddiychilikte u kishi ixtiyarsizla birini ittiriwetti. Shuning bilen derhal signal bérildi – de, deqiqe ichide bixeterlik xadimliri we saqchi mashiniliri peyda bolup u kishini qorshawgha aldi".

Yuqiridiki bu kanadaliq er-ayal özlirining guwahliqliridin kéyin tetqiqatchi adriyan zénzni sözge teklip qildi.

Adriyan zénz sözide irqiy qirghinchiliqqa diqqet tartish éyi bolghan 4-ayda kanada kishilik hoquq muzéyining Uyghurlargha yüz bériwatqan jümlidin hélihem dawam qiliwatqan irqiy qirghinchiliqqa diqqet tartish we uni toxtitishning intayin muhimliqini bildürdi. U xitay hökümiti Uyghur élida yolgha qoyghan irqiy qirghinchiliqning basquchiliri heqqide toxtalghanda aldi bilen rayonda yuqiri pen-téxnika bilen qorallandurulghan mukemmel saqchi döliti qurulghanliqi andin 2017-2019 yillirida lagérgha tutqun qilish ep bérilghanliqini we axirqi basquchta uzun mezgillik istratégiyege köchkenlikini bildürdi. U sözide nuqtiliq halda uzun mezgillik istratégiye heqqide toxtaldi.

U mundaq dédi: "Xitayning uzun mezgillik istratégiye dégini birinchisi, perzentlerni ata – aniliridin ayrish؛ ikkinchisi, mejburiy emgek we emgek küchini yötkesh؛ üchinchisi bolsa tughutni cheklep Uyghur nopusining köpiyishini tizginleshtin ibaret."

U xitay höjjetliride bu yuqiridiki siyasetlerning meqsitining "Uyghurlarning yiltizini buzush, kökini qirqish, medeniyet iznalirini buzup, özgertish" dep izahlan'ghanliqini eskertti we qilishqa tégishlik ishlarni tekitlidi. U rayonda dawam qiliwatqan zulumning saqchi döliti we lagérlargha tutqun qilishni tügitip, 3-basquch bolghan uzun mezgillik istratégiyege köchkenlikini körsitip: "Shunga birinchidin, hökümetler choqum bu zulumni qattiq tenqid qilishi, buninggha tedbir qollinishi kérek, ikkinchidin, xelq'araliq shirketler we herbir shexs mejburiy emgekke qarshi chiqip heriket qollinishi kérek, üchinchidin, xelq'araliq organlar, b d t jaza tedbirlirini yolgha qoyushi kérek", dédi.

Adriyan zénz sözini: "Belkim yuqiridiki tedbirler héchqaysisi Uyghurlargha qaritiliwatqan zulumni biwasite ayaghlashturalmasliqi mumkin, emma Uyghurlar üchün héch bolmighanda dunyaning özini untup qalmighanliqini, insanlarning ular üchün bir ish qilishqa tirishiwatqanliqini körüshmu intayin zor rohiy teselli bolidu. Bu yerde muhim bolghini, toghra bolghanni qilish. Siz toghra ishni izchil dawamlashturghiningizda künlerning biride uning özgirish peyda qilghanliqini choqum körisiz" dep xulasilidi.

Arqidin kanadadiki memet toxti ependimu söz qildi. Memet toxti ependi sözide xitay hökümitining irqiy qirghinchiliqining bir wasitisi bolghan a'ililerni parchilash, bir – biridin juda qilish mesilisi üstide nuqtiliq toxtaldi. U xitay hökümitining bu wasitini pilanliq halda Uyghur irqiy qirghinchiliqining muhim bir qismi süpitide qolliniwatqanliqini shundaqtimu bu muhim mesilining bügün'giche yéterlik diqqetke érishmigenlikini bildürdi. U Uyghur a'ililirini weyran qilishni meqset qilghan a'ililerni parchilashning milyonlighan kishini lagérgha tutqun qilish, perzentlerni ata-anilarni ayrish, kishilerning pasportlirini yighiwélish yaki wiza bermeslik arqiliq ularning chet'ellerdiki uruq – tughqanliri bilen jem bolushini cheklesh, er – ayallardin biri chet'elde bolsa uni jüptidin ajrishishqa mejburlash, uni inkar qildurushtek herxil wasitilerde öz ipadisini tapidighanliqini chüshendürdi. U mundaq dédi: "2017-Yilidin 2020-yilighiche peqet 'shahit biz' torida ayrilip qalghan uruq – tughqanliri heqqide guwahliq bergenlerning sani 10 yérim mingdin ashidu" dédi.

U yene "Uyghur jem'iyitining yadrosi bolghan Uyghur a'ililirini buzush xitay hökümitining eng muhim istratégiyesining biri bolup keldi", dep tekitlidi.

Yighin axirida yuqiridiki mutexessisler yighin anglighuchiliridin kelgen so'allargha jawab berdi. Ular xitay hökümiti barghanséri zomigerliship, bu mesililer heqqide sözlewatqanlarni jazalap öch élishni kücheytiwatqan bir mezgilde barliq döletler hökümetlirining birlikte, ortaq heriket qilish arqiliq buninggha taqabil turush lazimliqini, mejburiy emgekke taqabil turushtimu shirketlerdin halqip döletler özining tedbir alidighan yerge yetkenlikini tekitlidi. Ular yene herbir kishi we dölet üchün 2-dunya urushidin kéyin nurghun bedeller asasida qolgha kelgen démokratik sistémini qoghdash üchün jiddiy heriketke ötidighan waqit keldi, dédi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet