Канада парламентиниң көчмәнләр комитети қарар мақуллап, уйғур мусапирлириға панаһлиқ беришни тәләп қилди

Мухбиримиз әркин
2022.04.28
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Канаданиң “ирқий қирғинчилиқ” қарариға һәмдә б д т да оттуриға қоюлған уйғурлар мәсилисигә нисбәтән қарашлар Канада баш министири җастин трудо парламент бинасидики авам палатасида сөз қилмақта. 2020-Йили 13-март, оттава, канада.
AFP

Канада парламенти авам палатасиниң гиражданлиқ вә көчмәнләр комитети 26-апрел бирдәк аваз билән қарар мақуллап, һөкүмәттин хитайниң зиянкәшликидин қечип чиққан уйғур мусапирлириға панаһлиқ беришни, уларға панаһлиқ бериштә мәвҗут бәлгилимиләрдики рәсмийәтләрни қисқартишни тәләп қилған. Бу канада парламентиниң ‍өткән йили 2-айда хитайниң уйғурларға қилған вәһшийликлириини “ирқий қирғинчилиқ” дәп етирап қилғандин бери, униң тунҗи қетим бундақ бир қарарнамә мақуллишидур.

Қарарнамидә, канада һөкүмитиниң уйғур мусапирлириға панаһлиқ бериши, мусапирлиққа қобул қилиш бәлгилимилиридики рәсмийәтләрни қисқартиши тәләп қилинған.

Қарарнамидә көрситилишичә, канада һөкүмити уйғур мусапирларни қобул қилишта б д т мусапирлар мәһкимисигә илтимас қилиш басқучи яки 3-дөләтниң вақитлиқ қоғдалғучи салаһийитигә еришиш басқучлирини қисқартип, биваситә қобул қилиши, мусапирларға алақидар биологийәлик учур топлаш рәсмийәтлирини канадаға кәлгәндин кейин беҗириши керәк икән. Һөкүмәтниң мәзкур қарарнамидики тәләпләргә қандақ инкас қайтуридиғанлиқи мәлум әмәс, әмма қарарнамидә һөкүмәтниң 30 күн ичидә гиражданлиқ вә көчмәнләр комитетиға җаваб бериши тәләп қилинған.

Канадада яшаватқан уйғур паалийәтчи мәмәт тохти әпәнди йиғинда сөзлимәктә. (Вақти вә орни ениқ әмәс)
Канадада яшаватқан уйғур паалийәтчи мәмәт тохти әпәнди йиғинда сөзлимәктә. (Вақти вә орни ениқ әмәс)
Memet Tohtining FB hésabatidin élindi

Қарарнамә гиражданлиқ вә көчмәнләр комитетиниң һакимийәт бешидики либераллар партийәсидин болған әзалирини өз ичигә алған 11 нәпәр әзасиниң бирдәк қоллиши билән мақулланған. Гарнет генюс бу қарарнамини актиплиқ билән қоллиған консерватип парламент әзалириниң бири. У 27-апрел мәзкур қарарнамә һәққидики мәхсус зияритимизни қобул қилип, қарарнамидә һөкүмәт уйғур мусапирлирини қобул қилишқа чақирилиипла қалмай, уйғурларға қарита елип бериливатқан ирқий қирғинчилиқниң йәнә бир қетим етирап қилинғанлиқини билдүрди.

Гарнет генюс мундақ деди: “бу қарарнамә бир қанчә мәсилисидә, болупму биринчи болуп хитайдики уйғур вә башқа түркий мусулманларға қарита елип бериливатқан ирқий қирғинчилиқни қайта етирап қилди. Бу ирқий қирғинчилиқниң қайта муәййәнләштүрүлүши болуп, бу, қарарнаминиң интайин муһим парчиси. Униңдин сирт қарарнамидә уйғур мусапирлириниң зиянкәшликкә учраш еһтималлиқи барлиқини етирап қилишқа чақирилди. Биз хитай компартийәсиниң тәсир күчиниң чегра һалқип панаһлиқ җай издәватқан уйғур мусапирлириниң бихәтәрликигә тәһдит селиватқанлиқини көрүватимиз. Шуңа, қарарнамидә канада һөкүмити уйғур мусапирлирини қоллап, улар учриған қийинчилиқни һәл қилиш ‍үчүн бир чиқиш йоли тепишқа чақирилди. Бу қарарнаминиң комитетта бирдәк қоллашқа еришкәнликини көрүштин вә уни қоллаштин мәмнун болдум.”

Лекин гарнет генюсниң ейтишичә, комитети һөкүмәтниң 30 күн ичидә бу қарарнамигә қавап беришини тәләп қилған болсиму, бирақ униң һөкүмәткә қарита һечқандақ қануни мәҗбурлаш күчи йоқ икән. Гарнет генюс: “бу қарарнаминиң қануни мәҗбурлаш күчи йоқ. Униңда пәқәт һөкүмәтниң вәзийәткә инкас билдүрүши тәләп қилинған. Униң әһмийити һөкүмәткә бу сигнални берип, униң тәдбир қоллинип уйғур мусапирлириға ярдәмдә болушини тәләп қилиштур. Әмди буниңға қандақ җаваб бериш һөкүмәткә бағлиқ. Қарарнамидә һөкүмәтниң 30 күн ичидә комитетқа җаваб бериши тәләп қилинди. Шуңа, биз һөкүмәтниң немә дәйдиғанлиқи вә қандақ тәдбир алидиғанлиқини көримиз.” деди.

Мәлум болушичә, бу қарарнамә канада парламенти авам палатасиниң кюбек гурупписиниң әзаси, қошумчә уйғур достлуқ гурупписиниң муавин башлиқи алексис брунел дусәп (Alexis Brunelle) Duceppe тәрипидин сунулған. Қарарнамә 26-апрел мәзкур комитетта авазға қоюлғанда алексис брунел дусәп сөз қилип мундақ дегән: “хитайдики уйғур вә башқа мусулманларниң даимлиқ ирқий қирғинчилиқниң тәһдитигә учрайдиғанлиқи вә 3-дөләттә болғанларниң тутуп қелинип, хитайға қайтурулидиғанлиқи яки қийнаш вә башқа начар муамилиләргә учраш хәвпигә дуч келидиғанлиқини көздә тутқанда уларниң йол хети гуваһнамисигә еришип, канадаға келивалғучә биометирик алаһидә тәләпләрниң бикар қилиниши керәк. Әгәр уларда йол хети гуваһнамиси болмиса ашкариланған 3-дөләттики уйғурлар вә башқиларниң канадаға келиши кашилиға учрайду. Үчинчи, бу б д т ниң мусапирлиқ салаһийитиниму көздә тутиду.”

Мәзкур қарарнамә канада һөкүмитиниң йеқинда уруштин қачқан украина пуқралириға қарита бирдәк алаһидә мусапирлиқ имтиязи беришни елан қилишидин кейин сунулған. Һөкүмәтниң бу қарари канададики уйғур тәшкилатлири вә уйғурларға һесдашлиқ қилидиған канада сиясийонлириниң наразилиқини қозғиған. Улар бу имтияздин хитайниң ирқий қирғинчилиқидин қачқан уйғурларниңму бәһримән болушини тәләп қилғанииди. Қарарнамә авазға қоюлғанда парламент әзаси җений кван позитсийә билдүрүп, алаһидә мусапирлиқ имтиязиниң барлиқ милләтләргә ‍охшаш иҗра қилинишини тәләп қилған.

Җений кван мундақ дәйду: “мән бу қарарнамини қоллаймән, буниңда һечқандақ чатақ йоқ. Бирақ бу йәрдә шу нәрсә изчил тәкитлинип кәлди, бу мениңму қаришим, һөкүмәт алаһидә мусапирлиқ тәдбирлирини тоқунуш вә зиянкәшликкә дуч келиватқан һәрқайси районлардики барлиқ гуруппиларға ‍охшаш рәвиштә тәң тәдбиқлиши керәк. Биз һөкүмәтниң бу тәдбирләрни укра‍иналиқлар билән башқиларға қандақ пәрқлиқ тәдбиқлиғанлиқини көрүватимиз. Мәсилән, биз бүгүн бу комитетта афғанларниң мәсилисини сөзләштуқ. Бу хата, бу иш бундақ болмаслиқи керәк.”

Канададики уйғур кишилик һоқуқ паалийәтчилириниң илгири сүрүшичә, уйғур мусапирлириниң канадаға келишигә канаданиң һазирқи мәвҗут бәлгилимилири кашила болмақтикән. Канада уйғур һәқлирини қоғдаш тәшкилатиниң директори мәмәт тохти 27-апрел бу һәқтики зияритимизни қобул қилди. Униң ейтишичә, һазирқи мақулланған қарарнамидә украинларға тутқан сиясәтни уйғурларғиму тәң тутуш тәләп қилинған.

Канада парламенти гиражданлиқ вә көчмәнләр комитетиниң 26-апрел мақулланған қарарида: “хитайдики уйғур вә башқа түркий мусулманларниң давамлиқ ирқий қирғинчилиққа дуч келиватқанлиқи вә 3-дөләттики кишиләрниң тутқун қилиниш, хитайға қайтурулуш хәвпигә дуч келиватқанлиқи, (хитайға) қайтурулса халиғанчә тутқун қилиниш, қийин-қистақ вә башқа вәһшийликләргә учраш хәвпини көздә тутуп, комитетимиз һөкүмәтни тәдбир елишқа чақириду” дейилгән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.