Kanada parlaméntining köchmenler komitéti qarar maqullap, Uyghur musapirlirigha panahliq bérishni telep qildi

Muxbirimiz erkin
2022.04.28
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Kanadaning “Irqiy qirghinchiliq” qararigha hemde b d t da otturigha qoyulghan Uyghurlar mesilisige nisbeten qarashlar Kanada bash ministiri jastin trudo parlamént binasidiki awam palatasida söz qilmaqta. 2020-Yili 13-mart, ottawa, kanada.
AFP

Kanada parlaménti awam palatasining girazhdanliq we köchmenler komitéti 26-aprél birdek awaz bilen qarar maqullap, hökümettin xitayning ziyankeshlikidin qéchip chiqqan Uyghur musapirlirigha panahliq bérishni, ulargha panahliq bérishte mewjut belgilimilerdiki resmiyetlerni qisqartishni telep qilghan. Bu kanada parlaméntining ‍ötken yili 2-ayda xitayning Uyghurlargha qilghan wehshiylikliri'ini “Irqiy qirghinchiliq” dep étirap qilghandin béri, uning tunji qétim bundaq bir qararname maqullishidur.

Qararnamide, kanada hökümitining Uyghur musapirlirigha panahliq bérishi, musapirliqqa qobul qilish belgilimiliridiki resmiyetlerni qisqartishi telep qilin'ghan.

Qararnamide körsitilishiche, kanada hökümiti Uyghur musapirlarni qobul qilishta b d t musapirlar mehkimisige iltimas qilish basquchi yaki 3-döletning waqitliq qoghdalghuchi salahiyitige érishish basquchlirini qisqartip, biwasite qobul qilishi, musapirlargha alaqidar bi'ologiyelik uchur toplash resmiyetlirini kanadagha kelgendin kéyin béjirishi kérek iken. Hökümetning mezkur qararnamidiki teleplerge qandaq inkas qayturidighanliqi melum emes, emma qararnamide hökümetning 30 kün ichide girazhdanliq we köchmenler komitétigha jawab bérishi telep qilin'ghan.

Kanadada yashawatqan Uyghur pa'aliyetchi memet toxti ependi yighinda sözlimekte. (Waqti we orni éniq emes)
Kanadada yashawatqan Uyghur pa'aliyetchi memet toxti ependi yighinda sözlimekte. (Waqti we orni éniq emes)
Memet Tohtining FB hésabatidin élindi

Qararname girazhdanliq we köchmenler komitétining hakimiyet béshidiki libérallar partiyesidin bolghan ezalirini öz ichige alghan 11 neper ezasining birdek qollishi bilen maqullan'ghan. Garnét gényus bu qararnamini aktipliq bilen qollighan konsérwatip parlamént ezalirining biri. U 27-aprél mezkur qararname heqqidiki mexsus ziyaritimizni qobul qilip, qararnamide hökümet Uyghur musapirlirini qobul qilishqa chaqirili'ipla qalmay, Uyghurlargha qarita élip bériliwatqan irqiy qirghinchiliqning yene bir qétim étirap qilin'ghanliqini bildürdi.

Garnét gényus mundaq dédi: “Bu qararname bir qanche mesiliside, bolupmu birinchi bolup xitaydiki Uyghur we bashqa türkiy musulmanlargha qarita élip bériliwatqan irqiy qirghinchiliqni qayta étirap qildi. Bu irqiy qirghinchiliqning qayta mu'eyyenleshtürülüshi bolup, bu, qararnamining intayin muhim parchisi. Uningdin sirt qararnamide Uyghur musapirlirining ziyankeshlikke uchrash éhtimalliqi barliqini étirap qilishqa chaqirildi. Biz xitay kompartiyesining tesir küchining chégra halqip panahliq jay izdewatqan Uyghur musapirlirining bixeterlikige tehdit séliwatqanliqini körüwatimiz. Shunga, qararnamide kanada hökümiti Uyghur musapirlirini qollap, ular uchrighan qiyinchiliqni hel qilish ‍üchün bir chiqish yoli tépishqa chaqirildi. Bu qararnamining komitétta birdek qollashqa érishkenlikini körüshtin we uni qollashtin memnun boldum.”

Lékin garnét gényusning éytishiche, komitéti hökümetning 30 kün ichide bu qararnamige qawap bérishini telep qilghan bolsimu, biraq uning hökümetke qarita héchqandaq qanuni mejburlash küchi yoq iken. Garnét gényus: “Bu qararnamining qanuni mejburlash küchi yoq. Uningda peqet hökümetning weziyetke inkas bildürüshi telep qilin'ghan. Uning ehmiyiti hökümetke bu signalni bérip, uning tedbir qollinip Uyghur musapirlirigha yardemde bolushini telep qilishtur. Emdi buninggha qandaq jawab bérish hökümetke baghliq. Qararnamide hökümetning 30 kün ichide komitétqa jawab bérishi telep qilindi. Shunga, biz hökümetning néme deydighanliqi we qandaq tedbir alidighanliqini körimiz.” dédi.

Melum bolushiche, bu qararname kanada parlaménti awam palatasining kyubék guruppisining ezasi, qoshumche Uyghur dostluq guruppisining mu'awin bashliqi aléksis brunél dusep (Alexis Brunelle) Duceppe teripidin sunulghan. Qararname 26-aprél mezkur komitétta awazgha qoyulghanda aléksis brunél dusep söz qilip mundaq dégen: “Xitaydiki Uyghur we bashqa musulmanlarning da'imliq irqiy qirghinchiliqning tehditige uchraydighanliqi we 3-dölette bolghanlarning tutup qélinip, xitaygha qayturulidighanliqi yaki qiynash we bashqa nachar mu'amililerge uchrash xewpige duch kélidighanliqini közde tutqanda ularning yol xéti guwahnamisige ériship, kanadagha kéliwalghuche bi'ométirik alahide teleplerning bikar qilinishi kérek. Eger ularda yol xéti guwahnamisi bolmisa ashkarilan'ghan 3-dölettiki Uyghurlar we bashqilarning kanadagha kélishi kashiligha uchraydu. Üchinchi, bu b d t ning musapirliq salahiyitinimu közde tutidu.”

Mezkur qararname kanada hökümitining yéqinda urushtin qachqan ukra'ina puqralirigha qarita birdek alahide musapirliq imtiyazi bérishni élan qilishidin kéyin sunulghan. Hökümetning bu qarari kanadadiki Uyghur teshkilatliri we Uyghurlargha hésdashliq qilidighan kanada siyasiyonlirining naraziliqini qozghighan. Ular bu imtiyazdin xitayning irqiy qirghinchiliqidin qachqan Uyghurlarningmu behrimen bolushini telep qilghani'idi. Qararname awazgha qoyulghanda parlamént ezasi jéniy kwan pozitsiye bildürüp, alahide musapirliq imtiyazining barliq milletlerge ‍oxshash ijra qilinishini telep qilghan.

Jéniy kwan mundaq deydu: “Men bu qararnamini qollaymen, buningda héchqandaq chataq yoq. Biraq bu yerde shu nerse izchil tekitlinip keldi, bu méningmu qarishim, hökümet alahide musapirliq tedbirlirini toqunush we ziyankeshlikke duch kéliwatqan herqaysi rayonlardiki barliq guruppilargha ‍oxshash rewishte teng tedbiqlishi kérek. Biz hökümetning bu tedbirlerni ukra'‍inaliqlar bilen bashqilargha qandaq perqliq tedbiqlighanliqini körüwatimiz. Mesilen, biz bügün bu komitétta afghanlarning mesilisini sözleshtuq. Bu xata, bu ish bundaq bolmasliqi kérek.”

Kanadadiki Uyghur kishilik hoquq pa'aliyetchilirining ilgiri sürüshiche, Uyghur musapirlirining kanadagha kélishige kanadaning hazirqi mewjut belgilimiliri kashila bolmaqtiken. Kanada Uyghur heqlirini qoghdash teshkilatining diréktori memet toxti 27-aprél bu heqtiki ziyaritimizni qobul qildi. Uning éytishiche, hazirqi maqullan'ghan qararnamide ukra'inlargha tutqan siyasetni Uyghurlarghimu teng tutush telep qilin'ghan.

Kanada parlaménti girazhdanliq we köchmenler komitétining 26-aprél maqullan'ghan qararida: “Xitaydiki Uyghur we bashqa türkiy musulmanlarning dawamliq irqiy qirghinchiliqqa duch kéliwatqanliqi we 3-dölettiki kishilerning tutqun qilinish, xitaygha qayturulush xewpige duch kéliwatqanliqi, (xitaygha) qayturulsa xalighanche tutqun qilinish, qiyin-qistaq we bashqa wehshiyliklerge uchrash xewpini közde tutup, komitétimiz hökümetni tedbir élishqa chaqiridu” déyilgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.