Kanadaliqlar "Shinjang paxta mehsulatliri" ni sétiwalmasliqqa chaqirildi

Muxbirimiz erkin
2019-12-11
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghurlar diyaridiki paxta ambarlirining biri, 1999-yili
Uyghurlar diyaridiki paxta ambarlirining biri, 1999-yili
Reuters

Gherblik mutexessisler xitay hökümitining lagérlardiki Uyghur tutqunlirini xitay shirketlirining rayonda achqan paxta toqumichiliq karxanilirida heqsiz yaki azraq ish heqqi bilen mejburiy emgekke sélip ishlepchiqirilghan mehsulatlirini gherb bazarlirigha sélishigha qarita istémalchilarni agahlandurmaqta.

Mutexessislerning ilgiri sürüshiche, xitay paxta toqumichiliq mehsulatlirining köp qisim matériyali Uyghur rayonida ishlepchiqirilidighan bolghachqa xitayda ishlen'gen mehsulatlarning mejburiy emgekke chétilmighanliqigha höküm qilish imkansiz iken.

Bu mesile 10‏-dékabir küni kanadaning ottawa uniwérsitétida ötküzülgen Uyghurlarning kishilik hoquq weziyiti heqqidiki bir yighinda otturigha qoyulghan. Mutexessislerning yighinda tekitlishiche, kanadaliqlarning bu mesilini hel qilishining eng ünümlük charisi xitayda ishlen'gen paxta toqumichiliq mehsulatlirini sétiwalmasliq iken. Yighinda bu pikirni amérikaliq Uyghurshunas, amérika washin'gton shtatliq uniwérsitétining léktori derrén baylér otturigha qoyghan. Derrén baylér yighinda doklat bérip, eger kanadaliqlar diqqet qilmisa xitayning Uyghurlarni mejburiy emgekke sélip ishlepchiqarghan kiyim-kécheklirini sétiwélip kiyishke mejbur bolidighanliqini bildürgen.

U yighinda "Men xitaydin kelgen paxta mehsulatlirini sétiwalmasliq kérek diyeleymen. Chünki paxta matériyallirining zor qismi shinjangdin kélidu. Biz bu matériyallarning mejburiy emgek arqiliq ishlepchiqirilmighanliqigha höküm qilalaymiz" dep tekitligen. Derrin baylér yighinda sözligen "Térror kapitalizmi: Uyghurlarni 'qayta-terbiyelesh' we xitaydiki bixeter sana'et rayoni" serlewhilik doklatida yene "Béyjingning bixeter sana'et rayonlirini berpa qilip, xitaydiki paxta mehsulatining 80 pirsentini igileydighan Uyghur rayonida mejburiy emgekni barliqqa keltürgenliki" ni bildürgen.

"Kishilik hoquqqa nezer: shinjangdiki tutqun lagérliri" dégen témidiki mezkur yighinning riyasetchisi, ottawa uniwérsitéti jem'iyetshunasliq-insanshunasliq institutining proféssori skot simon 11‏-dékabir küni ziyaritimizni qobul qilip, tünügünki yighin'gha da'ir so'allirimizgha jawab berdi. Skot simonning tekitlishiche, Uyghur rayonida tutqunlarni mejburiy emgekke séliwatqan karxanilarni éniqlap, ularning mehsulatlirini cheklesh intayin muhim iken. Lékin u buning üchün nurghun tekshürüshlerni élip bérishke toghra kélidighanliqini bildürdi.

Skot simon mundaq deydu: "Méningche, Uyghur aptonom rayonigha chétishliq amérika, kanada we bashqa döletlerdiki her xil shirketler bar. Biz choqum qaysi shirketlerning qanunluq normal shirketler ikenliki, qaysilirining qanunsiz ikenlikini éniqlap chiqishimiz kérek. Elwette, bu yerde qanunluq ish qiliwatqan nurghun shirketler we iqtisadiy pa'aliyetler bar. Biz buningda qanunsiz ishlar bilen meshghul boluwatqan shirketlerni éniqlap chiqip, ularda qullar emgikining bar-yoqluqi yaki lagérdiki tutqunlarni zawut-karxanilargha yötkep chiqip, intayin az ish heqqi bilen ishlitiwatqan yaki ishletmeywatqanliqigha diqqet qilishimiz kérek. Emgek shara'iti biz üchün bek muhim. Shunga biz kimlerning bu ishlarni qiliwatqanliqini tekshürüp, Uyghur rayonidiki emgek réjimini chüshinishimiz, qaysiy mehsulatlarning bu orunlarda ishlepchiqiriliwatqanliqini igilep, bu mehsulatlarni sétiwélishning aldini élishimiz kérek."

Kanadadiki nopuzluq uniwérsitétlarning biri bolghan ottawa uniwérsitéti qarmiqidiki "Kishilik hoquq tetqiqati we ma'arip merkizi" de ötküzülgen bu qétimqi yighin bu merkezning sahibxaniliqida shundaqla ottawa uniwérsitétining jem'iyetshunasliq-antropologiye instituti bilen kanada sherqiy türkistan jem'iyitining hemkarliqida ötküzülgen. Kanada sherqiy türkistan jem'iyitining re'isi tuyghun abduweli 11‏-dékabir küni ziyaritimizni qobul qilip, yighin heqqide toxtaldi. Uning ilgiri sürüshiche, bu yighin uniwérsitéttiki oqutquchi we oqughuchilarning shundaqla kanadadiki bezi nopuzluq taratqularning keng diqqitini tartqan.

Xitayning kanadadiki elchixanisi ilgiri kanadadiki uniwérsitétlarning Uyghurlar témisidiki her xil yighinlirida kashila chiqirip, uniwérsitétlargha bésim ishlitip kelgen. Lékin tuyghun abduweli xitay diplomatlirining bu qétimqi yighin'gha héchqandaq kashila qilalmighanliqini bildürdi. Uning qarishiche, bu xitayning yéqinda ashkarilan'ghan lagérlargha alaqidar 403 betlik we 24 betlik mexpiy höjjetlirining bésimi bilen alaqidar iken. U bu höjjetler nurghun kanadaliqlarning Uyghur mesilisige bolghan qarishini özgertkenliki, buni özlirining 10‏-dékabir küni ottawada uchrashqan siyasiyon we hökümet emeldarlirida hés qilghanliqini bildürdi.

Ottawa uniwérsitétidiki proféssor skot simonning ilgiri sürüshiche, uning mezkur yighinni uyushturushigha tutqundiki Uyghur ilmiy tetqiqatchilirining teqdiri türtkilik yol oynighaniken. Skot simon mundaq deydu: "Men shexsen özüm Uyghur mesilisini uniwérsitét jama'iti, pütün kanada we shundaqla siyasetchilerning diqqitige sunushni intayin muhim, dep qaridim. Bu ishta tutqundiki Uyghur ilmiy tetqiqatchilirining mesilisi méning diqqitini qozghidi. Mana bu méning üchün eng muhim mesile. Chünki pütkül Uyghur aptonom rayonidiki bir milyondin, belki 3 milyon'ghiche bolghan Uyghur qamalghan lagérlar intayin chong ish. Men bu qétimqi yighin arqiliq rayonda yüz bériwatqan ishlarni toluq chüshinishimiz zörür, dep qaridim. Siz tashpolat téyipning mesilisini bilisiz, men uning délosidin bek endishe qilimen. U bu jehettiki birdin-bir kishi bolmisimu, emme shinjang uniwérsitétining mudiri bolghan. Uning ölüm jazasigha höküm qilin'ghanliqini bilduq. Emma hazirqi ehwalini bilmeymiz."

Bu qétimqi yighinda yene dunya Uyghur qurultiyining köchmenler ishlirigha mes'ul xadimi memet toxtimu doklat bergen. U chet'eldiki Uyghur köchmenlirining ehwali, ularning yurti bilen bolghan alaqisining üzülgenliki, xitay türmisidiki kanada puqrasi hüsenjan jélilning mesilisi qatarliqlar heqqide toxtilip, kanada hökümitining hüseyin jélil mesilisige yéterlik küch chiqarmighanliqini tenqidligen. Kanada taratqulirining mezkur yighin toghrisidiki xewerliride qeyt qilishiche, memet toxti kanada hökümitining hüsenjan jélilgha küch chiqarmasliqi xitayni jasaretlendürüp, uning ötken yili maykél kowrig, maykél spawor qatarliq ikki neper kanadaliqni tutqun qilishigha yol achqanliqini bildürgen.

Toluq bet