Уйғур елидә яшиған канадалиқ аилә: 2017-йилидин башлап һәммә йәрни вәһимә қаплиди

Мухбиримиз ирадә
2021-04-28
Share
Уйғур елидә яшиған канадалиқ аилә: 2017-йилидин башлап һәммә йәрни вәһимә қаплиди Канада кишилик һоқуқ музейи билән бирликтә "хитайдики уйғур ирқий қирғинчилиқи" мавзулуқ йиғин тәшкиллигән канадалиқ әр-аял андирия(Andrea) вә гәррий дийк(Gary Dyck).
Gary Dyck teminligen

Йеқинда канадалиқ әр-аял андирия вә гәррий дийк канада кишилик һоқуқ музейи билән бирликтә "хитайдики уйғур ирқий қирғинчилиқи" мавзулуқ бир йиғин тәшкиллигән иди. Бу йиғинда улар тәтқиқатчи адриян зенз вә уйғур паалийәтчи мәмәт тохти әпәндиләр билән бирликтә уйғурларға қаритиливатқан ирқий қирғинчилиқ һәққидә доклат сунған.

Биз уйғур елидә 2008-йилидин 2018-йилиғичә 10 йил яшиған вә өзлириниң сөзи бойичә ирқий қирғинчилиқниң дәсләпки йиллириға шаһит болған бу канадалиқ аилини зиярәт қилдуқ. Гәррий вә андирия дийк аилиси дәсләпки 5 йилда үрүмчи кәспий унверсититида уйғурчә вә хитайчә өгәнгән. 2014-Йили турпанға көчүп берип органик оғут тиҗарити билән шуғулланған. Улар уйғур деһқанлар билән бирлишип органик оғут ясап, үзүм сортини яхшилап мол һосул алған. Әмма райондики чекидин ашқан бихәтәрлик тәдбирлири, чәклимиләр, кәң көләмлик тутқун уйғурларға болғинидәк уларниңму һаятини қейинлаштурғанлиқтин, 2018-йили канадаға қайтип кәлгән.

Биз бу чәклимиләрдә бир шумлуқ барлиқини һес қилдуқ

Андрия: у йәрдә яшашниң биз вә әтрапимиздикиләр үчүн қийинлишиватқанлиқини һес қилдуқ. Әтрапимиздики уйғурлар бир-бирләп лагерға тутулуп кетивататти. Уйғурлар һәтта биз билән көрүшкәнлики үчүнму лагерға тутулуши мумкинти. Шуңа биз әтрапимиздики достлиримизға аваричилик туғдурмаслиқимиз керәкликини һес қилдуқ, у йәрдә болуватқанларни көрүп туруш бизгиму бәк қийинға тохтиди, шуңа балилиримиз үчүн қайтип кетишни қарар қилдуқ.

Гәррий: 2017-йили һәтта 2016-йилидин башлап һәр күни дегүдәк йеңи тәдбирләр, йеңи чәклимиләр чиққили башлиди. Бир күни бир кочида йеңи ришатка пәйда болиду, у кочидин өтәлмәйсиз. Бир күни сақал қоймаслиқиң керәк дәйду. Йәнә бир күни йопкиниң узунлуқи бир мәсилигә айланди, андин назарәт камералири пәйда болди. Һәр бир йол еғизида камера болуши керәк, андин турпан билән үрүмчи оттурисида тәкшүрүш понкити, турпан билән йезилар оттурисида тәкшүрүш понкитлири пәйда болди. Һәр һәптидә кәм дегәндә бир йеңи нәрсә пәйда болди. Бир, икки болса мәйли әмма һәр һәптә, һәр ай, бу өзгиришләрни чүшиниш бәкла тәс иди.

Андирия: бу ишларни дәсләптә кичик-кичик чәклимиләр билән башлиди. Булар бир шумлуқниң бешарити иди. Чүнки бундақ ишлар һечқачан мәқсәтсиз оттуриға чиқмайду. Биз бу ишларниң яманға қарап кетиватқинини сәздуқ.

Гәррий дик: шундақ, булар һәммиси хитай һөкүмити тәрипидин мәқсәтлик, пиланлиқ һалда елип берилди.

Уйғур оғуллири 18 яшқа кириштин қорқатти

Андрия: дәсләптә достлиримиз ‹улар бизниң бихәтәрликимизни қоғдаватиду' дейишти. Биз бу гәпкә һәйран қалаттуқ. Бу йәрдә һечқандақ хәтәр болмиса, силәрни немә хәтәрдин қоғдайду, дәйттуқ. Шу мәзгилләрдә оттуриға чиққан йәнә бир иш болса кишиләрниң һәммиси нормидин артуқ ишләйтти. Иштин кейин йерим кечигичә йиғинларға қатнишатти, өгиниш қилатти. Бир достумниң маңа ейтип беришичә униң идарисидики башлиқлар уларни шуни қилмисаң "мәктәпкә" әвәтимиз, буни қилмисаң "мәктәпкә" әвәтимиз, дәп тәһдит қилидикән. Кочида адәмләр барғансери азлап кәтти, нурғун кишиләрниң лагерға елип кетилгәнликини көрдуқ. Уйғурлар мәһәллә-койларни чарлашқа, йезиларға чүшүрүлүп башқиларниң өйлиридә қонушқа мәҗбурланди, өйлиригә қайтишиға рухсәт қилинмиди. Әмәлийәттә буму аилини парчилиғанлиқ. Бир күни мән тонуйдиған бир аял кочида маңа учрап қалди. Униң көзлиридин қорқуп кәткәнлики көрүнүп туратти. Униң йолдишини башқа йәргә ишләшкә әвәтиветипту, җийәниму алдирашкән. У даим аилиси билән биллә яшиғачқа өмридә бирәр қетимму ялғуз қелип бақмиғаникән. У күни у достум ялғуз қалған тунҗи күн икән, шуңа мән кечидә униңға қонушуп бәргили өйигә бардим. Чүнки мениң қаришимчә һечқандақ бир инсан ялғуз қалмаслиқи керәк (йиға). Мән бамдат намазда униң йенида болдум. Бу мән үчүн толиму қиммәтликти. У вақитта биз өйләрдә җайнамаз болушиға рухсәт қилинмайдиғанлиқини биләттуқ. Лекин йәнила намаз қилдуқ. У һәқиқәтәнму бир қорқунчлуқ һаят иди. Немишқа бундақ болиду, дәп шунчилик азаблинимән.

Гәррий: билгиниңиздәк дуняниң һәрқандақ йеридә оғуллар үчүн 18 яшқа кириш йетишкән әр болғанлиқ һесаблиниду вә оғуллар һәммиси буниңға алдирайду шундаққу? әмма уйғурлар үчүн ундақ әмәс. Улар 18 кирсә өзлириниңму лагерға тутулуп кетидиғинини билиду. Шуңа дуняда пәқәт шинҗаңдила оғуллар 18 яшқа кириштин қорқиду. Һәммә киши вәһимә ичидә яшайду, балиларму шундақ.

Андирия: 2016-йилиниң ахирида чоң йол еғизиниң һәр бир булуң-пучқақлирида сақчиханиларниң қурулғинини көрдуқ. 2017-Йили әтиязда биз үрүмчини зиярәт қилдуқ, бәзи достлиримиз у вақитта сақчиларниң һәр күни аз дегәндә алтә адәмни елип кетиватқанлиқини ейтти, норма бар икән дәйду. Кишини чөчүтидиған һаләткә кәлди. Кочиларниң булуң-пучқақлирида сақчилар, һәр вақит сақчи машинилири айлинип йүриду. Андин диний мурасимлар мәсилә болушқа башлиди. Узун өтмәйла нормал уйғур мәдәнийити чәкләнгәниди. Бир күни достлирим: "һазир нан чәкләнди" деди. Таладики нан тонурлар чеқиветилди. Кочида кавап пишуралмайсиз. Даириләр буниң сағлам әмәсликини, муһитқа пайдисиз икәнликини илгири сүрүпту.

2017-Йилидин башлап һәммә йәрни вәһимә қаплиди

Андирия: биз 2014-йили турпанға көчүп барған вақтимизда кишиләр хушал яшайтти. Улар интайин достанә иди, бизни өйлиригә тәклип қилатти, биз бараңларда олтуруп бирликтә ғизалинаттуқ. Аяллар мени өзлириниң чайлириға тәклип қилатти. Бизниң нурғун яхши вақитлиримиз болған.

Гәррий: әлвәттә у вақитлардиму бесим бар иди, мутләқ әркинлик йоқ иди. Чәклимиләр болсиму қаттиқ әмәс иди. Уйғурлар вәзийәттин қақшап қойсиму, йәнила хушаллиқ тапалайтти. Кишиләр һәрқандақ туйғуда яшиялайтти. Бәзән аччиқлинип, бәзән хушал болалайтти. Әмма 2017-йилидин кейин чәклимиләр қаттиқ күчәйди. Уйғурлар мәдәнийитини, динини, кимликини, роһини йоқитишқа башлиди. Улар бурунқидәк хушал болалмайдиған болуп қалди. Униң орнини пәқәт вә пәқәт вәһимә игилиди.

Уйғурлар террорист әмәс, бу террорлуққа қарши турғанлиқ әмәс

Андирия: уйғурлар толиму мулайим, толиму сөйүмлүк кишиләр. Биз уларниң достлуқиға, меһмандостлуқиға вә әқил-параситигә ериштуқ. Уларда террорлуқтин әсәр йоқ. Уйғурлар мулайим, ишчан вә илим-әхлақлиқ кишиләр. Уларниң китаблирини, тилини, мәдәнийитини тартивелиш террорлуққа қарши турғанлиқ әмәс. Әвладларға өз лирикилирини, тилини, мәдәнийитини өгитиш террорлуқ әмәс.

Гәррий: у йәрдә болуватқан ишларға адәмниң әқли йәтмәйду. Болуватқан ишларни дәп кәлсә адәмниң ишәнгүси кәлмәйду. Бирақ биз уларни өз көзимиз билән көрдуқ.

Гәррий: биз давамлиқ инсанийәткә, инсанларға әһмийәт берип кәлдуқ. Биз уйғурлар билән биллә вақит өткүздуқ. Уйғур деһқанлар билән һаятимизни гүзәлләштүрүш үчүн бирликтә ишлидуқ. Ишларниң у дәриҗигә келишини көрүш биз үчүнму қейин болди. Шуңа биз өзимизгә тәсәлли тепиш вә шундақла уйғурларға ярдәм қилиш үчүн оттуриға чиқтуқ. Бу бизниң бурчимиз.

Андирия: мән у йәрдә яшаш пурситигә еришкәнликимдин толиму пәхирлинимән. Бу мениң һаятимниң унтулмас күнлири. Мән әслидә интайин хиҗилчан бири. Маңа камера алдида, кишиләр алдида сөзләш ундақ асанға тохтимиди. Бирақ мән бу йүз бәргәнләрниң мениң һекайәм әмәсликини, буниң уйғурларниң һекайиси икәнликини тонуп йәттим вә буни ашкарилаш нийитигә кәлдим.

Андирия: ахирида дәйдиғиним, мән психологийә кәспидә балиларниң өсүп йетилишини оқуп тәтқиқ қилған. Һәрбир шәхсниң сағлам өсүп йетилиши үчүн аилә интайин муһим. Мәдәнийәт амили болса бир аилиниң сағламлиқи вә уларниң етиқадини мустәһкәмләйдиған йәнә бир муһим амил. Мән у йәрдин айрилиштин аввал мана бу аилә вә мәдәнийәттин ибарәт икки муһим нәрсиниң зор бузғунчилиққа учраватқанлиқини көрүп көңлүм интайин йерим болди. Мән уйғурлар үчүн буниң немидин дерәк беридиғанлиқини билмәймән, буниң җавабиниму берәлмәймән. Чүнки бу хирисқа қандақ тақабил туруш уйғурларниң қолида. Әмма мән уйғурларға шуни дейәләймәнки, биз силәрни сөйимиз. Мән силәрниң өз мәдәнийитиңлардики уюшқақлиқ вә қаршилиқ күчигә тайинип туруп әслиңларни сақлап қелишиңларни вә әвладлириңлар үчүн яшашни давам қилишиңларни үмид қилимән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт