Хәлқара кәчүрүм тәшкилати: “хитайниң уйғурларға қарита инсанийәткә қарши җинайәт садир қилишни давамлаштурмақта”

Мухбиримиз әркин
2022-03-29
Share
“хитай чүши” гә қурбанлиқ қилиниватқан уйғурлар вә пакистан амилиниң ачқучлуқ роли Хәлқара кәчүрүм тәшкилати елан қилған “биз гоя уруш мәйданидики дүшмәндәк болуп қалдуқ-хитайниң шинҗаңдики мусулманларға қаратқан кәң көләмлик тутқун қилиш, тән җазаси бериш вә зиянкәшлик қилиш қилмишлири” мавзулуқ доклатиниң уйғурчә нусхисиға ишлитилгән картон. 2021-Йили 10-июн.
amnesty.org

Дунядики нопузлуқ кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң бири болған хәлқара кәчүрүм тәшкилати 28-март күни өзиниң 2022-йиллиқ кишилик һоқуқ доклати елан қилип, хитай һөкүмитиниң уйғурларға қарита түрмигә қамаш яки җисманий әркинликтин еғир дәриҗидә мәһрум қилиш, қийин-қистақ вә зиянкәшлик қилишни ‍өз ичигә алған “инсанийәткә қарши җинайәт” садир қилишни давамлаштуруватқанлиқини билдүргән.

415 Бәтлик доклатта дунядики 154 дөләт вә районниң 2021-вә 2022-йиллиқ кишилик һоқуқ хатирисигә баһа берилгән болуп, доклатта уйғурларниң вәзийити һәққидә алаһидә тохталған. Доклатта көрситилишичә, хитайниң өткән бир йиллиқ кишилик һоқуқ вәзийити давамлиқ начарлашқан. Кишилик һоқуқ адвокатлири вә паалийәтчиләр паракәндичиликкә учриған вә қорқутулған, адаләтсиз сотланған, халиғанчә, хәвәрсиз, узун муддәт тутуп турулған, пикир әркинлики вә башқа инсан һәқлирини қолланғанлиқи ‍үчүн қийин-қистақ вә хорлашқа учриған.

Доклатта уйғурлар һәққидә мундақ дейилгән: “һөкүмәт шинҗаңда яшайдиған мусулманларға қарита сиясий меңә ююш, халиғанчә кәң көләмлик тутқун қилиш, қийин-қистақ, мәдәнийәт ассимилятсийәси һәрикитини давамлаштурди. Миңлиған уйғур пәрзәнтлири ата-анилиридин айриветилди.”

Бу, хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң өткән йили 6-айда доклат елан қилип, хитайниң уйғурларға тутқан муамилиси “инсанийәткә қарши җинайәт тәшкил қилиду” дәп җакарлиғандин бери, бу хуласини тунҗи қетим өзиниң йиллиқ доклатиға киргүзүшидур. Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң баш катипи агнес каламард ханимниң ейтишичә, дуняниң көпийиватқан бу хил тоқунушларни һәл қилишта йитәрсиз қелиши техиму чоң муқимсизлиқ вә бузғунчилиқ кәлтүрүп чиқарған.

Агнес калламард доклат елан қилиш мунасивити билән 28-март җәнубий африқаниң җоһаннесбург шәһиридә ‍өткүзүлгән ахбарат йиғинида мундақ дегән: “мән сөзүмни алди билән 2021-йилниң көп қирлиқ мәркизи нуқтисидин башлай. Әсли 2021-йили яриларни сақайтидиған, қайта әслигә келидиған бир йил болуши керәк иди. Әксичә 2021-йили техиму чоңқур баравәрсизлик вә техиму чоң муқимсизлиқниң пилтисиға айлинип, келәчәк йиллар үчүн техиму қиммәтлик бәдәлләрниң асасини селип қойди”.

Униң ейтишичә, “2022-йилниң дәсләпки бир қанчә ейида йүз бәргән һадисиләр 2021-йили кишилик һоқуқ үчүн немиләрни қилинғанлиқи вә қилишқа тегишлик немә ‍ишларниң қилинмиғанлиқиниң биваситә нәтиҗиси” икән.

Каллмард ханимниң ейтишичә, 2021-йили дуняда тоқунуш, қирғинчилиқ, бастуруш, кишилик һоқуқ дәпсәндичилики, мусапирларниң қечиши, хәлқара қанунға хилаплиқ қилиш күчәйгән болсиму, бирақ дуня дөләтлири вә б д т хәвпсизлик кеңиши буниңға қарита тәдбир алмиған.

Агнес калламарт: “сәмимийлик билән ейтқанда б д т хәвпсизлик кеңишини бихәтәрсизлик кеңиши, дәп аташ тоғра. У қайта-қайта бирмидики һәрбий өзгириш, талибанларниң афғанистанни игилиши, сүрийәдики изчил давамлишиватқан тоқунуш, исраил-пәләстин тоқунушиға чарә қолланмиди. У һәрикәт қолланмайла қалмай, башқа хәлқара органларниму номуссизларчә паләч һалға чүшүрүп қойди, шундақла нәччә он йиллардин бери күчлүк дөләтләрниң җавабкарлиқни сүрүштүрүштә йитәрсиз қалди” дәп көрсәтти. Калламард ханимниң ейтишичә, б д т вә дунядики рәһбәрләр инсанийәт учриған әң еғир кризисларға дуч кәлгәндиму, тәдбир қолланмиған.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң доклатта қәйт қилишичә, хитай һөкүмити 2021-йили уйғур елидики мусулманларниң әркинликини чәкләйдиған узун мәзгиллик сиясәтлирини давамлиқ йүргүзгән. Доклатта: “бу сиясәтләрниң кишилик һоқуққа көп җәһәтләрдин хилаплиқ қилишини, йәни бу: әркинлик, шәхси бихәтәрлик, шәхси мәхпийәтлик, йөткилиш әркинлики, пикир, ипадә, ойлаш, виҗдан, диний вә етиқад әркинлики, мәдәнийәт турмушиға қатнишиш, тәң баравәрлик һәм кәмситмәсликкә хилаплиқ қилишни ‍өз ичигә алиду” дейилгән.

Доклатта ейтилишичә, “бу хил хилаплиқ қилмишлири кәң көләмлик вә системилиқ елип берилип, шинҗаңдики милйонлиған уйғур, қазақ вә мусулманларни асас қилған башқа милләтләрниң күндилик турмушидики кәм болса болмайдиған бир һалға кәлгән”.

Лекин уйғур кишилик һоқуқ паалийәтчилириниң ейтишичә, хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң йеңи доклатида хитайниң уйғурларға тутқан муамилисини “инсанийәткә қарши җинайәт” дәп қайта тәкитлишиниң әһмийити зор икән. Канададики “уйғур һәқлирини қоғдаш қурулуши” ниң директори мәмәт тохти 29-март бу һәқтики зияритимизни қобул қилди. Мәмәт тохтиниң ейтишичә, хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң доклати “уйғурларниң һазирқи вәзийитини анализ қилишта бир аз реаллиққа йеқинлашқан.”

Мәмәт тохти йәнә хитайниң йеқинқи йиллардики бастурушлар арқилиқ “уйғурларниң маддий вә мәнивий мәвҗүтлуқиға қарита өзиниң истратегийәлик нишанлирини бирәр қур әмәлгә ашурғанлиқи”, әмдики нишанини “мәбләғ селиш арқилиқ хитай нопусини җәлп қилидиған бир иқтисадий мәркәз бәрпа қилишқа қаратқанлиқи” ни билдүрди.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати доклатида йәнә хитай һөкүмитиниң 2019-йили 12-айда җаза лагерлириниң тақалғанлиқи вә барлиқ пуқраларниң “җәмийәткә қайтип кәлгәнлики” ни җакарлиған болсиму, лекин “шинҗаңда тутқундики нурғун кишиләрниң йөткәп кетилгәнлики яки давамлиқ тутуп туриливатқанлиқиға аит ишәнчлик дәлилләр барлиқи” ни билдүргән. Доклатта нурғун аилиләрниң уруқ-туғқанлириниң йоқап кәткәнликини давамлиқ хәвәр қилғанлиқи, уларниң тутқун қилинған, дәп қариливатқанлиқи әскәртилип, “хәлқара кәчүрүм тәшкилати 2019-йилдин 2021-йилғичә хитай һөкүмитиниң һеч болмиди дегәндә түрмигә қамаш яки әркинликтин еғир дәриҗидә мәһрум қилиш, қийин-қистақ вә зиянкәшлик қилиш қатарлиқ җәһәтләрдә инсанийәткә қарши җинайәт садир қилғанлиқиға аит йәкүн характерлик дәлилләрни топлиди” дейилгән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт