Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң йиллиқ доклатида хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан җинайи қилмишлири гәвдиләндүрүлди

Мухбиримиз гүлчеһрә
2023.03.30
Хәлқара кәчүрүм тәшкилати уйғурларниң нөвәттики вәзийити һәққидә әң йеңи вә зор һәҗимлик тәкшүрүш доклати елан қилди Хәлқара кәчүрүм тәшкилати елан қилған “биз гоя уруш мәйданидики дүшмәндәк болуп қалдуқ-хитайниң шинҗаңдики мусулманларға қаратқан кәң көләмлик тутқун қилиш, тән җазаси бериш вә зиянкәшлик қилиш қилмишлири” мавзулуқ доклатиниң уйғурчә нусхисиға ишлитилгән картон. 2021-Йили 10-июн.
amnesty.org

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң дуня кишилик һоқуқ вәзийити тоғрисидики йиллиқ доклатида, 156 дөләтниң 2022-йилдики кишилик һоқуқ вәзийити тәһлил қилинған. Униңда өткән бир йилниң пүткүл дуня үчүн уруш җинайити вә тоқунушлар һәмдә инсанийәткә қарши җинайәтләрни өз ичигә алған пәвқуладдә паҗиәләргә толған бир йил болғанлиқи әскәртилгән. Доклатта, хәлқара җәмийәтни кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлиригә хатимә бериш үчүн һәрикәткә өтүшкә чақириқ қилинған.

Мәзкур доклатта, хитай кишилик һоқуққа қаттиқ дәхли тәруз қилиш вә дуняниң һәр қайси җайлирида инсанларниң универсал әркинликни қаттиқ бастурушни давамлаштуруватқан мустәбит бир дөләт қатарида әйибләнгән. Мәзкур доклатниң хитайниң кишилик һоқуқ хатириси һәққидики мәхсус бөлики уйғур кишилик һоқуқ вәзийити тоғрисдики баянлар билән башланған.

Униңда хитай һөкүмитиниң уйғур районидики уйғур, қазақ вә башқа мусулман аз санлиқ милләтләрниң әркинликини қаттиқ чәкләйдиған сиясәтләрни давамлиқ йолға қойғанлиқи, уларниң диний вә мәдәнийәт кимликиниң йоқитилиш хәвпигә учратқанлиқи тәнқид қилинған.

Мәзкур доклатта, ши җинпиңниң өткән йили өктәбирдә үчинчи қетим хитайниң әң алий рәһбири болуп бекитилип, мустәбит һөкүмранлиқини давам қилғанлиқи, шу сәвәблик хитайда кишилик һоқуқ вәзийитиниң давамлиқ начарлишип маңғанлиқи һәққидики әндишиләр йәр алған.

Доклатта, бирләшкән дөләтләр тәшкилати OHCHR ниң бултур 8-айда елан қилған уйғур кишилик һоқуқ доклатида хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзиватқан вәһшийликлири тәпсилий қәйт қилинғанлиқи тилға елинип, мундақ дейилгән: “хәлқара җинайи ишлар қануниға асасланғанда, хитай һөкүмитиниң уйғур вә башқа мусулманларни халиғанчә тутуп қийин-қистаққа елиши, аялларни хорлиши вә уларни туғмас қиливетиши, аилиләрни вәйран қилип, ата-анилар билән балилирини бир-биридин айриветиши қатарлиқлар хәлқара җинайәт, йәни инсанийәткә қарши җинайәт шәкилләндүрүши мумкин”.

Доклатта йәнә б д т кишилик һоқуқ алий комиссариятиниң бу доклатни кечикип елан қилинғанлиқи вә буниң сәвәби чүшәндүрүлгән. Б д т кишилик һоқуқ алий комиссари мишел бачелет башчилиқидики тәкшүрүш гурупписиниң 2022-йили майда уйғур дияриға қаратқан зиярити җәрянида хитайниң чәклимилиригә учриғанлиқи, хитай һөкүмитиниң б д т кишилик һоқуқ комиссариниң уйғурларниң кишилик һоқуқ мәсилиси һәққидики тәкшүрүш доклатни бастуруп қоюшқа урунғанлиқи, җүмлидин хитайниң башқа дөләтләрни бу доклатниң нәшр қилинишиға қарши турушқа сәпәрвәр қилғанлиқи тилға елинған.

Мәзкур доклатта хитай һөкүмити “өз сияситигә қарши пикирдики пуқрави мухбирлар вә кишилик һоқуқ адвокатлирини өз ичигә алған кишилик һоқуқ қоғдиғучиларни давамлиқ түрмигә ташлиған. Қолға елинғанлар қаттиқ шараитта тутуп, қийнаш вә башқа начар муамилиләргә учриған” дәп тәнқид қилинған. Буниңда бастурушқа учриған бир қисим кишиләр һәққидә тәпсилий мәлуматлар берилгән болуп, уларниң асасән “дөләт һакимийитини ағдуруп ташлаш” җинайити билән әйибләнгәндин кейин, мәхпий сотлиниш, қолға елиниш җәрянлирида қийин-қистақ вә начар муамилигә учриғанлиқи һәқиқдә учурлар берилгән.

2022-Йили хитайниң нөл ковед сияситидә инсанларниң сағламлиқ вә йетәрлик йемәклик һоқуқиға дәхли-тәруз қилинғанлиқи, һәтта өлгүчиләр сани һәссиләп ашқанлиқи, болупму мәҗбурий карантин қилишқа четишлиқ “нөл ковид сиясити” ниң адәм өлүштәк паҗиәләрни, ахирида йәрлик намайишларни кәлтүрүп чиқарғанлиқи көрситилгән. Доклатта йәнә хитайдики еғир дәриҗидики Covid-19 чәклимиси җәрянидики бастурушлардиму уйғурларниң хитайда нишанлиқ һалда еғир дәриҗидә кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә учриған топлуқ икәнлики алаһидә гәвдиләндүргән. Униңда “11-айниң 24-күни шинҗаң уйғур аптоном райони (шинҗаң) ниң мәркизи үрүмчида йүз бәргән аһалиләр олтурақ бинасиға от кетиш вәқәсидә кәм дегәндә 10 адәм қаза қилған. Бу от апитидин аммиви наразилиқ намайишлири кәм дегәндә 20 шәһәргә тарқалған. Даириләр қулупланған ишикләрниң аһалиләрниң қечишиға тосқунлуқ қилғанлиқини рәт қилған, әмма бу вәқәдин кейин Covid-19 чәклимисиниң бошитилғанлиқини елан қилған” дейилгән.

Доклатта йәнә “һөкүмәт уйғур, қазақ мусулманлирини асас қилған шинҗаңдики башқа аз санлиқ милләтләрниң әркинликини қаттиқ чәкләйдиған сиясәтләрни давамлиқ йолға қоюп, уларниң диний вә мәдәнийәт кимликиниң мәвҗутлиқиға тәһдит салған” дәп йәкүн чиқирилған.

Доклатта йәнә уйғур диярини асас қилған хитайдики миллий територийәлик аптономийә йолға қоюлған җайларда системилиқ бастуруш елип берилғанлиқи, бу бастурушларниң “бөлгүнчиликкә қарши туруш”, “ашқунлуққа қарши туруш” вә “террорлуққа қарши туруш” дегән намларда давамлашқанлиқи тилға елинған.

Биз хәлқара кәчүрүм тәшкилатиға хәт йезип, уларниң мәзкур доклат һәққидики пикрини елишқа тириштуқ.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати хитай ишлири бөлүминиң тәтқиқатчиси алкан акад (Alkan Akad) бу һәқтики соаллиримизға җаваб берип мундақ деди: “хәлқара кәчүрүм тәшкилати адәттә һәр қандақ җайда йүз бәргән кишилик һоқоқ дәпсәндичиликини өз ара селиштуруп һөкүм чиқармайду. Биз уларниң һәммисини охшашла җиддий дәп қараймиз. Әмма биз игилигән наһайити көп дәлилләр вә һазирғичә бирләшкән дөләтләр тәшкилати вә башқа хәлқаралиқ органлар бирдәк етирап қилип елан қилған доклатларһәмдә ахбаратларда тағдәк дөвиләнгән испатлар шуни көрситип туруптики, хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан еғир дәриҗидики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлирини өз ичигә алған инсанийәткә қарши җинайәтлири һазирму йәнила давам қилмақта. Уларға қаритилған бастуруш, кишилик һоқуқ вә әркинликини боғуш сиясәтлири, юқири техникилиқ тәқиб қилиш йәнила давам қилмақта. Қорқунчлуқ җаза лагерлири мәвҗут болуватқанниң үстигә, сиясй вә диний сәвәбләр билән давамлиқ тутқун қилиш давам қимақта. Уйғурларниң өрп-адити вә диний етиқади бойичә яшашму еғир дәриҗидә тосқунлуққа учримақта. Биз доклатимизда бирләшкән дөләтләр тәшкилати елан қилған уйғур кишилик һоқоқ доклатини алаһидә тилға елиштики сәвәбимизму, һәр қайси дөләтләрниң бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң бу алаһидә муһим доклатини рәт қилалмайдиғанлиқини вә хитайниң уйғурлар үстидин йүргүзиватқан инсанийәткә қарши җинайәтлиригә күз юмалмайдиғанлиқини әскәртип өтүш үчүндур. Йәни уларниң хитайға қарита б д т ниң доклатидики көрсәтмиләргә әмәл қилишта бесим ишлитиш мәҗбурийитиниң барлиқини вә кишилик һоқоқ дәпсәндичиликини тохтитиш үчүн рәсмий һәрикәт қоллинишқа тиришиши керәкликини тәкитләп көрситиштур.”

Алкан әпәнди йәнә мундақ деди: “гәрчә хитай һөкүмити районда ‛тәрбийәләш мәркәзлири‚ дәп атилидиған практика лагерлириниң тақалғанлиқини оттуриға қойған болсиму, әмма миңлиған әр-аялларниң давамлиқ тутуп турулмақта, мәҗбурий әмгәккә селинмақта. Хәлқара җәмийәтниң буларға хатимә бериш мәсулийити вә мумкинчилики бар. Өткән йили ноябирда бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң ирқий кәмситишни түгитиш комитети, хитай һөкүмитини кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә аит барлиқ әйибләшләрни дәрһал тәкшүрүп, шинҗаңдики әркинликидин халиғанчә мәһрум қилинған барлиқ кишиләрни қоюп беришкә чақирғаниди. Бизму һәм уйғурлар йүзлинип келиватқан бу бастурушларни ахирлаштуруп, уйғурларни бу зулумлардин қоғдаш үчүн хәлқара җәмийәтни рәсмий тәдбир қоллинишқа чақирған идуқ. Хәлқара җәмийәт өзиниң мәсулийити ада қилип, хитайниң бу җинайәтлири үстидин давамлиқ тәкшүрүш елип берииши вә бу җинайәтни садир қилғучиларни җазаға тартиши лазим.”

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң доклатида йәнә хитайдики мәвҗут болуватқан юқириқи еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлиридин башқа, хитай даирилириниң чәт әлләрдики уйғурларни давамлиқ нишанлап, һәрқайсий һөкүмәтләргә чәт әлдә яшайдиған уйғурларни хитайға қайтуруп беришкә бесим ишлитип келиватқанлиқи көрситилгән. Алкан әпәнди бу мәсилини алаһидә тәкитләшниң тәхрсизликини оттуриға қоюп, йәнә мундақ деди: “хәлқара җәмийәтниң чәт әлләрдә хитайға мәҗбурий қайтурулуш хәвпигә учриған уйғурларни қоғдаш мәҗбурйити бар. Биз доклатимизда, төт нәпәр уйғур сәуди әрәбистандин хитайға қайтурулуш мәсилисигә дуч кәлгәнлики вә йәнә маракәштә қолға елинған уйғур компютер лайиһәлигүчиси идрис һәсәнниң хитайға мәҗбурий қайтурулуш хәвпидә туруватқанлиқидәк әһваллар, шундақла тайланд, мисир қатарлиқ дөләтләрдиму охшаш тәһдиттә қалған уйғурларниң вәзийити һәқиқдә тәпсилий тохталдуқ. Биз буларни әслитиш вә уларниң тәқдиридин күчлүк әндишә қиливатқанлиқимизни әскәртиш арқилиқ, һәр қайси дөләтләрни мусапирларни қайтурмаслиққа даир хәлқаралиқ қанунларға әмәл қилип, уларни хитайға тапшуруп бәрмәсликкә капаләтлик қилишни мураҗиәт қилдуқ. Биз бу һәқтә хәлқара җәмийәттә канадани үлгә қилип, уйғур мусапирларға қучақ ачидиған дөләтләрниң йәниму көпийишини үмид қилимиз. Биз уйғурлар учраватқан юқириқи еғир дәриҗидики кишилик һоқоқ дәпсәндичиликлири, шундақла чәт әлләрдә хитайниң тәһдити астида туруватқан уйғурларниң вәзийитини давамлиқ күзитимиз.”

Алканниң чүшәндүрүшичә, улар бу доклатни тәйярлашта хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң мутәхәссислириниң хитайниң кишилик һоқуқ вәзийити һәққидә мустәқил игилигән учур вә тәтқиқатлиридин башқа йәнә б д т, кишилик һоқуқ тәшкилатлири вә уйғур тәшкилатлири тәминлигән доклат-хәвәрләр һәмдә уйғур лагер шаһитлири, хитай зулумиға учриғанлар билән өткүзгән мәхсус зиярәтләр қатарлиқ күп хил, көп мәнбәлик дәлил-пакитларға асасланған икән.

Дуняда йүз бериватқан окраина-русийә уруши, түрлүк сиясий, сағламлиқ кирислири, тәбиий апәтләр вә хитайниң иқтисадий күчидин пайдилинип башқа дөләт һөкүмәтлирини өзигә маһил қилиш урунушлири қатарлиқ сәвәбләрдин уйғурлар дуч келиватқан ирқий қирғинчилиқ мәсилиси илгиркидәк җиддий инкас қозғиялмайватқан бир пәйттә елан қилинған мәзкур доклат, уйғур тәшкилатлириниң қизғин қарши елишиға еришкән.

Дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса әпәнди, хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң йиллиқ доклатида мәхсус уйғурлар вәзийити гәвдиләндүргәнлики, тарихий әһмийәткә игә бир вәқә, дәп көрсәтти.

Бу һәқтә йәнә вашингтондики уйғур кишилик һоқоқ қурулушниң тәтқиқатчиси зубәйрә шәмсидин ханимму инкас қайтуруп: “мана мушундақ хәлқаралиқ нопузға игә кишилик һоқуқ органлириниң уйғурлар һәққидики доклатлириниң көпләп елан қилиниши, уйғурларниң ирқий қирғинчилиқтин қутулуш йолидики күрәшлирини давамлаштурушта түрткилик рол ойнайду” деди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.