Хәлқара кәчүрүм тәшкилати 2020-2021-йллиқ доклатини елан қилған

Мухбиримиз нуриман
2021-04-08
Share
Хәлқара кәчүрүм тәшкилати 2020-2021-йллиқ доклатини елан қилған Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң баш катипи агнес калламард парижда. 2021-Йили 6-апрел, фирансийә.
AP

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати (Amnesty International) йеқинда "дунядики кишилик һоқуқ әһвали" намлиқ 408 бәтлик доклатни елан қилған. Мәзкур доклатта дунядики 149 дөләтни өз ичигә алған дуня миқясидики кишилик һоқуқ йүзлинишини әтраплиқ тәһлил қилинған.

Доклатта хитайға охшаш бәзи дөләт һөкүмәтлириниң коруна веруси тарқилишини контрол қилиш баһаниси билән кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлирини садир қилғанлиқи көрситилгән. 2020-2021 Йиллири хитай дөләт рәис ши җинпиңниң уйғур вә башқа мусулман аз санлиқ милләтләргә һәр тәрәплимә зиянкәшлик қилишни давамлаштурғанлиқи тәкитләнгән.

Кишилик һоқуқ мутәхәссиси, хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң баш катипи агнес калламард доклатта мундақ дегән: "хәлқара җинайи ишлар соти вә б д т кишилик һоқуқ механизми қатарлиқ хәлқаралиқ органлар кишилик һоқуқни дәпсәндә қилған орган вә шәхсләрни җавабкарлиққа тартиду. Кишини әпсусландуридиғини, 2020-йили уларниң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлиригә қарита қатмал сиясий һаләткә чүшүп қалғанлиқини көрдуқ."

Доклатниң хитай һәққидә йезилған бөлүмидә башта хитай һөкүмитиниң вухәндин башланған коруна вируси һәққидә сәһийә хадимлириниң агаһландурушини йошурғанлиқи, кишиләрниң пикир әркинликини очуқ-ашкара чәклигәнликини әйиблигән.

Униңдин кейин уйғурлар һәққидә мәхсус тохталған болуп, хитай һөкүмитиниң "бөлгүнчиликкә, ашқунлуққа вә террорлуққа қарши туруш" баһаниси билән уйғурларға қаритилған бастуруши әйибләнгән. Хитай һөкүмитиниң журналистлар, академиклар вә кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң уйғур райондики кишилик һоқуқ вәзийитини тәкшүрүш хизмитигә туғдурған қийинчилиқлири оттуриға қоюлған.

Тәхминән бир милйондин артуқ уйғур вә башқа йәрлик мусулманларни асас қилған түркий милләтләрни халиғанчә қолға елип, аталмиш "тәрбийәләш мәркәзлири" дә меңә ююш қатарлиқ һәр хил усулларни қоллинип, мәдәнийәт қирғинчилиқи елип бериватқанлиқи көрситилгән.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң хитай ишлири тәтқиқатчиси алкан алкад әпәнди бу доклат һәққидә зияритимизни қобул қилип мундақ деди: "уйғур мәсилисигә кәлсәк, уйғурларниң нәччә он йилдин бири сиситемилиқ һалда миллий вә дини кәмситишкә учрап келиватқанлиқини билимиз. Болупму 2014-йилидин бири уйғур райони пүтүнләй ‹сақчи райони' айландурулди. Милйондин артуқ киши лагерларға соланди. Биз ‹хәлқара кәчүрүм тәшкилати' болуш сүпитимиз билән лагерларға соланған миңларчә киши һәққидә гуваһлиқларни тапшуруп алдуқ. Бу испатлар бизниң тәйярлиған доклатлиримизниң күчини техиму ашурди. Хитай һөкүмити чәт әлләрдә яшаватқан уйғурларға уларниң паспортини узартиш яки йеңилаш ишлири арқилиқ тәһдит селип, хитай чеграси ичидила әмәс, бәлки хитайниң сиртида яшаватқан уйғурларғиму бастуруш сияситини йүргүзгән. Һәтта биз тапшурувалған гуваһлиқларға асасланғанда, хитай консолхана вә әлчиханилири чәт әлләрддә яшаватқан уйғурларға паспортини йеңлимақчи болса хитайға қайтиши керәклики, чәт әлләрдә һәрқандақ паалийәтләргә қатнашмаслиқи, өзи вә аилисигә йүз бәргән ишлар һәққидә сөзлимәслики һәққидә тәһдит салған."

Доклатта көрситилишичә, хитай консулхана вә әлчиханилири муһаҗирәттики уйғурларни җимиқтуруш вә бастуруш үчүн уйғур районидики йәрлик һөкүмәтләр арқилиқ уларниң юртидики туғқанлирини нишанлиған. Чәт әлләрдә яшайдиған уйғурлар йоқап кәткән туғқанлири үчүн хитай һөкүмитидин һаятлиқ испати тәләп қилған. Лекин улар буниңға җаваб қайтурмиған. Хитай бихәтәрлик хадимлири чәт әлләрдә яшайдиған нурғунлиған уйғурлар билән алақилашқан болуп, улардин кимлик номури, турушлуқ орни, паспорт сүрити, аяли вә яки йолдишиниң кимлики қатарлиқ учурлар билән тәминлишини тәләп қилған. Һәтта бәзи уйғурлар хитай бихәтәрлик сақчилириниң чәт әлдики уйғурлар һәққидә учур топлаш вә җасуслуқ қилишини тәләп қилип қайта-қайта телефон тапшурувалған.

Алкан алкад әпәнди йәнә мундақ деди: "мушундақ тағдәк испатлар алдидиму хитай һөкүмити лагерларниң мәвҗутлуқини инкар қилди, кейинчә ‹тәрбийәләш мәркизи' деди. Уларниң немә дейишидин қәтийнәзәр, топланған гуваһлиқлар, ашкариланған һөҗҗәтләр вә сүний һәмраһтин тартилған сүрәтләр хитай һөкүмитиниң лагерларни кеңәйтишни давам қиливатқанлиқи, у йәрдә яшаватқан кишиләрни давамлиқ қанунсиз тутуватқанлиқидәк һәқиқәтниң инкар қилғили болмайдиғанлиқини испатлимақта."

Доклатта йәнә уйғурлар һәққидә мәлуматқа еришишиниң наһайити қийинлиқи әскәртилгән. Хитай һөкүмитиниң уйғурлар һәққидә учур елишқа тиришқан хитайда турушлуқ чәт әллик мухбирларға қарита елип барған тутуп туруш вә яки чеградин қоғлап чиқириветиш, визисини йеңилап бәрмәслик вә яки виза беришни рәт қилиш қатарлиқ чәкләш қилмишлири көрситилгән.

Кишилик һоқуқ адвокати метали җәйин ханим бу һәқтә мундақ деди: "хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң бу доклати наһайити муһим. Чүнки бу наһайити муһим бир орунда уйғурлар үчүн чиқирилған аваз болди. Уйғур мәсилиси күнимиздики әң еғир кишилик һоқуқ кризиси. Бу пәқәт уйғурларғила мунасивәтлик мәсилә әмәс, бәлки бизниң инсанлиқимизға мунасивәтлик мәсилә. Әгәр биз бирликтә хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан сияситини тохтитишқа һәрикәт қилмисақ, тарих бизниң бу вәһшийликни тохтитиш үчүн йетәрлик тиришмиғанлиқимизни язиду."

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати изчил уйғурларға мунасивәтлик паалийәтләрни орунлаштуруп келватқан болуп, иминҗан сәйдин, әкбәр әсәт вә маһирә яқуп һәққидә мураҗиәтнамә чиқарған. Иминҗан сәиди мураҗиәтнамә чиқирилғандин кейин қоюп берилгән иди. Улар йеқинда хитай һөкүмитиниң зулуми сәвәблик парчиланған уйғур аилилириниң паҗиәси һәққидә муһим доклат елан қилған.

Алкан алкад әпәнди хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң кейинки пиланлири һәққидә тохтилип мундақ деди: "биз техиму көп уйғурларниң гуваһлиқларни топлап, тәкшүрүшимизни давам қилимиз. Биз хитай һөкүмитидин бирләшкән дөләтләр тәшкилати вә кишилик һоқуқ органлириниң мустәқил тәкшүрүш һәйити әвәтип хитайда чәклимисиз тәкшүрүш елип беришиға рухсәт қилишини тәләп қилишни давамлаштуримиз."

У йәнә уйғурларға мунуларни тәвсийә қилди: "бирси бу доклатта тилға елинғанларға диққәт қилиңлар. Биз чиқарған бәзи шәхсләр һәққидики мураҗиәтнамигә имза қоюш арқилиқ хитайға болған бесимни ашуруш керәк. Ишини мушундақ шәхсләр арқилиқ бирдин-бирдин қилғинимиз яхши. Йәнә бирси болса мән һечкимни очуқ-ашкара сөзләшкә чақириқ қилалмаймән, чүнки һәммәйләнниң аилә әзалири хитайниң контроллуқида туруватиду. Шуңа һечкимниң әһвали бир-бирсигә охшимайду. Лекин биз қолимиздин келидиған барлиқ амалларни қоллинип нөвәттә ашу районда йүз бериватқан дунядики әң еғир кишилик һоқуқ кризисиға диққәт тартишимиз керәк."

Метали җәйин ханим ахирида кишилик һоқуқ органлири қилишқа тегишлик ишлар үстидә тохтилип, мундақ деди: "мениңчә, кишилик һоқуқ органлири нурғун ишларни қилалайду, лекин һазир әң муһим болғини кәскин болуш. Қануний җәһәттин ейтқандиму ‹ирқий қирғинчилиқ', ‹инсанийәткә қарши җинайәт' һәққидә қарар чиқарғанда кәскин болуш керәк. Биз һәқни сөзләштин қорқмаслиқимиз вә һөкүмәтләрни вә һөкүмәт бешидикиләрни сөзләшкә риғбәтләндүрүшимиз керәк."

Доклатниң ахирида хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң баш катипи агнес калламард мундақ дегән: "биз бир өткәлдә туруватимиз. Биз инсанларниң иззәт-һөрмитини төвәнлитидиған кишәнләрни еливитишимиз, баравәрлик, кишилик һоқуқ вә инсанийәтни асас қилған дуняни қайтидин бәрпа қилишимиз керәк."

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт