Xelq'ara kechürüm teshkilati 2020-2021-ylliq doklatini élan qilghan

Muxbirimiz nur'iman
2021-04-08
Share
Xelq'ara kechürüm teshkilati 2020-2021-ylliq doklatini élan qilghan Xelq'ara kechürüm teshkilatining bash katipi agnés kallamard parizhda. 2021-Yili 6-aprél, firansiye.
AP

Xelq'ara kechürüm teshkilati (Amnesty International) yéqinda "Dunyadiki kishilik hoquq ehwali" namliq 408 betlik doklatni élan qilghan. Mezkur doklatta dunyadiki 149 döletni öz ichige alghan dunya miqyasidiki kishilik hoquq yüzlinishini etrapliq tehlil qilin'ghan.

Doklatta xitaygha oxshash bezi dölet hökümetlirining koruna wérusi tarqilishini kontrol qilish bahanisi bilen kishilik hoquq depsendichiliklirini sadir qilghanliqi körsitilgen. 2020-2021 Yilliri xitay dölet re'is shi jinpingning Uyghur we bashqa musulman az sanliq milletlerge her tereplime ziyankeshlik qilishni dawamlashturghanliqi tekitlen'gen.

Kishilik hoquq mutexessisi, xelq'ara kechürüm teshkilatining bash katipi agnés kallamard doklatta mundaq dégen: "Xelq'ara jinayi ishlar soti we b d t kishilik hoquq méxanizmi qatarliq xelq'araliq organlar kishilik hoquqni depsende qilghan organ we shexslerni jawabkarliqqa tartidu. Kishini epsuslanduridighini, 2020-yili ularning kishilik hoquq depsendichiliklirige qarita qatmal siyasiy haletke chüshüp qalghanliqini körduq."

Doklatning xitay heqqide yézilghan bölümide bashta xitay hökümitining wuxendin bashlan'ghan koruna wirusi heqqide sehiye xadimlirining agahlandurushini yoshurghanliqi, kishilerning pikir erkinlikini ochuq-ashkara chekligenlikini eyibligen.

Uningdin kéyin Uyghurlar heqqide mexsus toxtalghan bolup, xitay hökümitining "Bölgünchilikke, ashqunluqqa we térrorluqqa qarshi turush" bahanisi bilen Uyghurlargha qaritilghan basturushi eyiblen'gen. Xitay hökümitining zhurnalistlar, akadémiklar we kishilik hoquq teshkilatlirining Uyghur rayondiki kishilik hoquq weziyitini tekshürüsh xizmitige tughdurghan qiyinchiliqliri otturigha qoyulghan.

Texminen bir milyondin artuq Uyghur we bashqa yerlik musulmanlarni asas qilghan türkiy milletlerni xalighanche qolgha élip, atalmish "Terbiyelesh merkezliri" de ménge yuyush qatarliq her xil usullarni qollinip, medeniyet qirghinchiliqi élip bériwatqanliqi körsitilgen.

Xelq'ara kechürüm teshkilatining xitay ishliri tetqiqatchisi alkan alkad ependi bu doklat heqqide ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: "Uyghur mesilisige kelsek, Uyghurlarning nechche on yildin biri sisitémiliq halda milliy we dini kemsitishke uchrap kéliwatqanliqini bilimiz. Bolupmu 2014-yilidin biri Uyghur rayoni pütünley 'saqchi rayoni' aylanduruldi. Milyondin artuq kishi lagérlargha solandi. Biz 'xelq'ara kechürüm teshkilati' bolush süpitimiz bilen lagérlargha solan'ghan minglarche kishi heqqide guwahliqlarni tapshurup alduq. Bu ispatlar bizning teyyarlighan doklatlirimizning küchini téximu ashurdi. Xitay hökümiti chet ellerde yashawatqan Uyghurlargha ularning pasportini uzartish yaki yéngilash ishliri arqiliq tehdit sélip, xitay chégrasi ichidila emes, belki xitayning sirtida yashawatqan Uyghurlarghimu basturush siyasitini yürgüzgen. Hetta biz tapshuruwalghan guwahliqlargha asaslan'ghanda, xitay konsolxana we elchixaniliri chet ellerdde yashawatqan Uyghurlargha pasportini yénglimaqchi bolsa xitaygha qaytishi kérekliki, chet ellerde herqandaq pa'aliyetlerge qatnashmasliqi, özi we a'ilisige yüz bergen ishlar heqqide sözlimesliki heqqide tehdit salghan."

Doklatta körsitilishiche, xitay konsulxana we elchixaniliri muhajirettiki Uyghurlarni jimiqturush we basturush üchün Uyghur rayonidiki yerlik hökümetler arqiliq ularning yurtidiki tughqanlirini nishanlighan. Chet ellerde yashaydighan Uyghurlar yoqap ketken tughqanliri üchün xitay hökümitidin hayatliq ispati telep qilghan. Lékin ular buninggha jawab qayturmighan. Xitay bixeterlik xadimliri chet ellerde yashaydighan nurghunlighan Uyghurlar bilen alaqilashqan bolup, ulardin kimlik nomuri, turushluq orni, pasport süriti, ayali we yaki yoldishining kimliki qatarliq uchurlar bilen teminlishini telep qilghan. Hetta bezi Uyghurlar xitay bixeterlik saqchilirining chet eldiki Uyghurlar heqqide uchur toplash we jasusluq qilishini telep qilip qayta-qayta téléfon tapshuruwalghan.

Alkan alkad ependi yene mundaq dédi: "Mushundaq taghdek ispatlar aldidimu xitay hökümiti lagérlarning mewjutluqini inkar qildi, kéyinche 'terbiyelesh merkizi' dédi. Ularning néme déyishidin qet'iynezer, toplan'ghan guwahliqlar, ashkarilan'ghan höjjetler we sün'iy hemrahtin tartilghan süretler xitay hökümitining lagérlarni kéngeytishni dawam qiliwatqanliqi, u yerde yashawatqan kishilerni dawamliq qanunsiz tutuwatqanliqidek heqiqetning inkar qilghili bolmaydighanliqini ispatlimaqta."

Doklatta yene Uyghurlar heqqide melumatqa érishishining nahayiti qiyinliqi eskertilgen. Xitay hökümitining Uyghurlar heqqide uchur élishqa tirishqan xitayda turushluq chet ellik muxbirlargha qarita élip barghan tutup turush we yaki chégradin qoghlap chiqiriwétish, wizisini yéngilap bermeslik we yaki wiza bérishni ret qilish qatarliq cheklesh qilmishliri körsitilgen.

Kishilik hoquq adwokati métali jeyin xanim bu heqte mundaq dédi: "Xelq'ara kechürüm teshkilatining bu doklati nahayiti muhim. Chünki bu nahayiti muhim bir orunda Uyghurlar üchün chiqirilghan awaz boldi. Uyghur mesilisi künimizdiki eng éghir kishilik hoquq krizisi. Bu peqet Uyghurlarghila munasiwetlik mesile emes, belki bizning insanliqimizgha munasiwetlik mesile. Eger biz birlikte xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan siyasitini toxtitishqa heriket qilmisaq, tarix bizning bu wehshiylikni toxtitish üchün yéterlik tirishmighanliqimizni yazidu."

Xelq'ara kechürüm teshkilati izchil Uyghurlargha munasiwetlik pa'aliyetlerni orunlashturup kélwatqan bolup, iminjan seydin, ekber eset we mahire yaqup heqqide muraji'etname chiqarghan. Iminjan se'idi muraji'etname chiqirilghandin kéyin qoyup bérilgen idi. Ular yéqinda xitay hökümitining zulumi seweblik parchilan'ghan Uyghur a'ililirining paji'esi heqqide muhim doklat élan qilghan.

Alkan alkad ependi xelq'ara kechürüm teshkilatining kéyinki pilanliri heqqide toxtilip mundaq dédi: "Biz téximu köp Uyghurlarning guwahliqlarni toplap, tekshürüshimizni dawam qilimiz. Biz xitay hökümitidin birleshken döletler teshkilati we kishilik hoquq organlirining musteqil tekshürüsh hey'iti ewetip xitayda cheklimisiz tekshürüsh élip bérishigha ruxset qilishini telep qilishni dawamlashturimiz."

U yene Uyghurlargha munularni tewsiye qildi: "Birsi bu doklatta tilgha élin'ghanlargha diqqet qilinglar. Biz chiqarghan bezi shexsler heqqidiki muraji'etnamige imza qoyush arqiliq xitaygha bolghan bésimni ashurush kérek. Ishini mushundaq shexsler arqiliq birdin-birdin qilghinimiz yaxshi. Yene birsi bolsa men héchkimni ochuq-ashkara sözleshke chaqiriq qilalmaymen, chünki hemmeylenning a'ile ezaliri xitayning kontrolluqida turuwatidu. Shunga héchkimning ehwali bir-birsige oxshimaydu. Lékin biz qolimizdin kélidighan barliq amallarni qollinip nöwette ashu rayonda yüz bériwatqan dunyadiki eng éghir kishilik hoquq krizisigha diqqet tartishimiz kérek."

Métali jeyin xanim axirida kishilik hoquq organliri qilishqa tégishlik ishlar üstide toxtilip, mundaq dédi: "Méningche, kishilik hoquq organliri nurghun ishlarni qilalaydu, lékin hazir eng muhim bolghini keskin bolush. Qanuniy jehettin éytqandimu 'irqiy qirghinchiliq', 'insaniyetke qarshi jinayet' heqqide qarar chiqarghanda keskin bolush kérek. Biz heqni sözleshtin qorqmasliqimiz we hökümetlerni we hökümet béshidikilerni sözleshke righbetlendürüshimiz kérek."

Doklatning axirida xelq'ara kechürüm teshkilatining bash katipi agnés kallamard mundaq dégen: "Biz bir ötkelde turuwatimiz. Biz insanlarning izzet-hörmitini töwenlitidighan kishenlerni éliwitishimiz, barawerlik, kishilik hoquq we insaniyetni asas qilghan dunyani qaytidin berpa qilishimiz kérek."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet