Хәлқара кәчүрүм тәшкилати уйғурларниң нөвәттики вәзийити һәққидә әң йеңи вә зор һәҗимлик тәкшүрүш доклати елан қилди

Мухбиримиз ирадә
2021-06-11
Share
Хәлқара кәчүрүм тәшкилати уйғурларниң нөвәттики вәзийити һәққидә әң йеңи вә зор һәҗимлик тәкшүрүш доклати елан қилди Хәлқара кәчүрүм тәшкилати елан қилған "биз гоя уруш мәйданидики дүшмәндәк болуп қалдуқ-хитайниң шинҗаңдики мусулманларға қаратқан кәң көләмлик тутқун қилиш, тән җазаси бериш вә зиянкәшлик қилиш қилмишлири" мавзулуқ доклатиниң уйғурчә нусхисиға ишлитилгән картон. 2021-Йили 10-июн.
amnesty.org

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати 10-июн күни "биз гоя уруш мәйданидики дүшмәндәк болуп қалдуқ-хитайниң шинҗаңдики мусулманларға қаратқан кәң көләмлик тутқун қилиш, тән җазаси бериш вә зиянкәшлик қилиш қилмишлири" мавзулуқ бир муһим доклатини елан қилди.

Доклат техи ашкара оттуриға чиқип бақмиған шаһитларни өз ичигә алған 100 дин артуқ кишини зиярәт қилиш, тәтқиқат матирияллирини йиғиш вә сүний һәмраһ көрүнүшлири асасида тәйярланған болуп, ингилизчә, уйғурчә, түркчә, испанчә, һиндонизийәчә, әрәбчә, хитайчә қатарлиқ җәмий 13 хил тилда елан қилинған.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң баш катипи агнес калламард ханим мәзкур тәшкилатниң париждики ишханисидики йиғинида сөз қилмақта. 2021-Йили 6-апрел, фирансийә.

Техи йеқинда аяқлашқан "уйғур сот коллигийәси" дә һәрқайси шаһитларниң бәргән гуваһлиқлиридики қорқунчлуқ реяллиқлар дуняни ләрзигә селиватқан мушу күнләрдә елан қилинған бу доклат, хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзүватқан җинайәтлириниң көлими вә дәриҗисини йәнә бир қетим дуняға намайән қилди.

10-Июн күни мәзкур доклатниң елан қилиниш мунасивити билән өткүзүлгән мухбирларни күтүвелиш йиғинида хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң баш катипи агнес калламард сөз қилди. У мундақ деди: "2017-йилидин буян хитай һөкүмити ‹терорлуққа қарши туруш' намида шинҗаңдики уйғур, қазақ вә башқа мусулман милләтләрни зор көләмлик вә системилиқ һалда хорлиған, инсанлар тартиватқан зулум интайин еғир вә у һелиһәм давам қилмақта. Хитай һөкүмити бу қилмишлирини йошуруш үчүн барлиқ амалларни қолланған, тәнқидләрни җимиқтуруп, б д т ға әза дөләтләрни һәрикәт қоллиништин чәкләшкә урунған. Бирақ, булар һәқиқәтни йоруқлуққа чиқириштин тосуп қалалмиди."

У йәнә өткән 20 ай җәрянида елип берилған тәтқиқатлар нәтиҗисдә хитай һөкүмити тутқун қилиш, қийин-қистаққа елиш вә зиянкәшлик қилиштин ибарәт инсанийәткә қарши җинайәтләр билән шуғулланған, дәп хуласә чиқирилғанлиқини билдүрди.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң доклатида "хитай һөкүмитиниң тутқан йоли терорлоқ тәһдитигә қарита қанунлуқ инкас қайтуруш болмастин, бәлки коллектип һалда райондики хәлқләрниң динний етиқади вә түрки-мусулманлиқ етник мәдәнийәт кимлики һәмдә өрп-адәтлирини түп йилтизидин йоқитиш нийитини ашкарилап бәрмәктә. Хитай һөкүмити дөләт етирап қилидиған атеистик көз қарашларни диний етиқад вә ибадәтләрниң орниға қоюшни мәқсәт қилған болуп, әң ахирида бу аз санлиқ милләтләрни мәҗбурий ассимилиятсийә қилиш арқилиқ, охшаш бир тилға, мәдәнийәткә игә һәм хитай коммунист партийәсигә һәр даим садиқ болидиған бирликкә кәлгән хитай миллитини барлиққа кәлтүрүшни нишан қилған," дейилгән.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң баш катипи агнес калламардму сөзидә "хитай һөкүмити ‹тәрбийәләш мәркизи" дәп ативалған орунлар әмәлийәттә җаза лагирлири болуп, бу җаза лагерлири системиси шинҗаңдики аз санлиқ милләтләрни бойсундуруш вә мәҗбурий ассимилиятсийә қилиштәк зор һәрикәтниң бир қисми. Шинҗаңда яшайдиған мусулманлар дунядики әң қаттиқ көзитилидиған аһалиләр болуши мумкин. Хитай һөкүмити ғайәт зор мәбләғ сәрп қилип, бу топқа тәвә инсанларниң һаяти һәққидә ишәнгүсиз дәриҗидә тәпсилий учурларни топлиған," дәп тәкитлиди.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң кризисқа тақабил туруш мәслиһәтчиси җонатан лобниң мухбирларни күтүвелиш йиғинида билдүрүшичә, бу орган доклат үчүн 100 дин ошуқ кишини зиярәт қилған болуп, улар ичидә 55 нәпири лагерда йетип чиққан шаһитлардин тәркиб тапқан. Уларниң бәзилири һазирғичә оттуриға чиқип бақмиған шаһитлар икән. Доклат пәқәтла өткән 4 йил мабәйнидә хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан кәң көләмдә тутқун қилиш, қейин-қистақ юқири техникилиқ назарәт қилиштәк зиянкәшликлири хатириләпла қалмай, бәлки хитай һөкүмитиниң өз қилмишлирини йошуруш үчүн қолланған вастилири үстидиму ноқтилиқ тохталған икән.

Доклатта мунулар мисал көрситилгән: "биз зиярәт қилған 55 нәпәр лагер шаһитиниң һәммиси пүтүнләй қанунға уйғун болған һәрикәтләр, адәттики ишлар түпәйли тутқун қилинған. . . Рәсмий һөкүмәт тәрипидин тәминләнгән һөҗҗәтләр вә баянларда илгири сүрүлүшичә, лагерлардики кишиләр ‹ихтиярий' кәлгән болуп, җинайәтчи болмиғачқа, уларға җинайий ишлар қанун тәртипини қоллиниш намувапиқ икән, һалбуки, бу доклатта баян қилинған гваһлиқлар вә башқа дәлил-испатлар шуни көрситидики, лагерларда тутуп турулуватқанлар өз ихтиярлиқи билән кәлгәнләр болмайла қалмай, у йәрдики шараитларму инсаний иззәт-һөрмәтни хорлиғанлиқ қилмиши болуп һесабилиниду."

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң доклатида уйғур елидики кәң көләмлик тутқун қилиш хизмитигә бивастә қатнашқан айман исимлик һөкүмәт хизмәтчисиниң баяниға йәр бәргән болуп, у хәлқара кәчүрүм тәшкилатиға 2017-йилиниң ахирида сақчиларниң агаһландуруш бәрмәйла кишиләрни өйлиридин қандақ елип кәткәнлики, тутулған кишиләрниң аилә әзалириниң бу ишқа қандақ инкас қайтурғанлиқи вә һөкүмәт кадирлириниң бу ишта қандақ рол ойниғанлиқини ейтип бәргән. У мундақ дегән: "мән шу йәрдә идим. . . Сақчилар кишиләрни өйлиридин елип чиқип кетәтти. . . Уларниң қоллири кәйнигә қайрилип, койза селинған болуп, уларниң арисида аялларму бар. Уларниң башлириға қара халта кийдүрүләтти. . . Һечким қаршилиқ көситәлмәйтти. Бир топ сақчиларниң туюқсиз өйиңизгә киргинини, қолиңизға койза салғинини вә бешиңизға қара халта кийдүргинини пәрәз қилип беқиң, бу наһайитиму қорқунчлуқ. . Кейин мән йиғлидим. . . Шу күни биз 60 кишини тутуп кәлдуқ. . . Бу пәқәт бирла районда тутулған кишиләр болуп, йәнә башқа җайларда нурғунлиған кишиләр тутқун қилинивататти, улар һәр күни наһайити көп кишиләрни тутатти".

Доклатта зиярәт қилинған башқа нурғун гуваһчиларму уйғур елидики халиғанчә тутқун, еғир вә очуқ-ашкара кәмситиш сиясәтлири, лагер ичидики инсан қелипидин чиққан қейин-қистақ қатарлиқлар һәққидә гуваһлиқ бәргән болуп, уларниң баянлири доклатта тәпсилий орун алған.

Доклат ахирида хитай һөкүмити б д т кишилик һоқуқ кеңиши, кишилик һоқуқ алий комиссарлиқи, б д т хәвпсзлик кеңиши, б д т омумий кеңиши, б д т секритари вә хәлқара җәмийәткә айрим-айрим һалда қилишқа тегишлик ишлар һәққидә тәклип-чақириқ қилинған.

Ахирида улар "хитай һөкүмити дәрһал барлиқ йиғивелиш лагерлирини тақиши, лагерларда яки түрмә қатарлиқ тутуп туруш орунлиридики барлиқ кишиләрни хәлқарада қобул қилинғудәк ишәнчилик вә йеـтәрлик пакити болмиса қоюп бериши керәк. Бу доклатта һөҗҗәләштүрүлгән инсанийәткә қарши җинайәтләр вә башқа еғир кишилик һоқуққа дәхли тәруз қилиш қилмишлири үстидин мустәқил вә үнүмлүк тәкшүрүш тәләп қилиниду …болупму б д т кишилик һоқуқ кеңиши яки б д т омумий кеңиши мустәқил хәлқаралиқ механизим қуруп, шинҗаңдики җинайәтләрни хәлқара қанун асасида тәкшүрүши вә башқа җиддий кишилик һоқуқ зораванлиқи вә хорлаш җинайәтлирини садир қилған гумандарларни тепип чиқиш арқилиқ уларниң җавабкарлиқини сүрүштә қилиши керәк," дәп тәкитлигән.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң баш катипи агнес калламард бүгүнки мухбирларни күтүвелиш йиғинида мунуларни деди: "биз хитай һөкүмитини лагерларни дәрһал тақап, халиғанчә тутқун қилинған барлиқ кишиләрни дәрһал азад қилишқа, шинҗаңдики мусулманларға қиливатқан системилиқ һуҗумини аяқлаштурушқа чақиримиз. Биз хәлқара җәмийәтни буниңға қарши орнидин дәс турушқа вә һәрикәт қоллинишқа чақиримиз. Бирләшкән дөләтләр тәшкилатини дәрһал тәкшүрүш миханизими тәшкилләп, җавабкарлиқи барларни хәлқара қанунлар асасида җавабкарлиққа тартишқа чақиримиз."

160 Бәттин тәркиб тапқан мәзкур доклатта барлиқ гуваһчиларниң баянлири, лагерларниң ичи вә униң ичидә йүз бериватқан қейин-қистақлар тәсвирләнгән сизма рәсимләр вә сүний һәмраһ көрүнүшлири қатарлиқлар орун алған болуп, у бүгүнгичә бу һәқтә елан қилинған зор һәҗимлик муһим доклатларниң бири болуп һесаблинидикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт