Хәлқара кәчүрүм тәшкилати: “йеңи гуваһлиқ доклати алий комиссар мишел бачелетни ойғитиши керәк”

Мухбиримиз җәвлан
2022.07.11
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Хәлқара кәчүрүм тәшкилати 2020-2021-йллиқ доклатини елан қилған Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң баш катипи агнес калламард парижда. 2021-Йили 6-апрел, фирансийә.
AP

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати йеқинда уйғур районидики лагерларға қамалған 48 нәпәр тутқунниң аилә әзалири бәргән гуваһлиқ сөзлирини-лагер қурбанлири учриған ечинишлиқ пакитларни елан қилған һәмдә бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ алий комиссарини уйғур районидики кишилик һоқуқ җинайәтлири һәққидики доклатни дәрһал елан қилишқа чақирған.

Бу һәқтә хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң тор бетидә елан қилинған тәпсилатларға қариғанда, мәзкур тәшкилат тутқунларниң аилә әзалири бәргән гуваһлиқларни “шинҗаң тутқунлириға әркинлик” һәрикити давамида топлиған болуп, униңда уйғур районидики түрмә вә йиғивелиш лагерлириға соланған 120 шәхсниң паҗиәлик һекайиси сөзләнгән.

Тутқунларниң аилә әзалиридин абдулла рәсул хәлқара кәчүрүм тәшкилатиға қериндиши пәрһат рәсулниң 2017-йилдин бери тутқунда икәнликини, 2018-йили9 йиллиқ кесиветилгәнликини, пәрһатниң аяли вә қейниатинисиниңму түрмидә икәнликини ейтқан. У мундақ дегән: “хитай һөкүмити бизниң кимликимизни, мәдәнийәтимизни вә динимизни йоқатмақчи. Инсанлар бизниң вәтәндә немә иш болуватқанлиқини билсикән дәймән”.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң баш катипи агнес калламард (Agnes Callamard) мундақ дегән: “бу аилә әзалириниң баянлири шинҗаңда йүз бәргән қорқунчлуқ ишларни көрситип бәрди, бу ишлар алиқачан инсанийәткә қарши җинайәтләрни шәкилләндүрүп болди. Нурғун аилә әзалири өзиниң бир қанчә қериндишиниң тутулуп кәткәнликини, йәнә бирәйлән өзиниң 40 туғқининиң тутулуп кәткәнликини сөзләп бәрди, булар бу райондики тутқун қилиш вә хорлуқниң нәқәдәр зор көләмдә икәнликини чүшәндүрүп бериду”.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати хитай ишлири тәтқиқатчиси алкан акад (Alkan Akad) зияритимизни қобул қилип, бу йеңи доклатниң бурунқи доклатқа охшимайдиған тәрәплири үстидә тохтилип мундақ деди: “бу доклатниң мәзмуни алдинқисиға қариғанда көпәйди. Биз дуня миқясида һәрикәт қилип, әслидики 70 тутқунниң һекайисигә 48 тутқунниң һекайисини қошуп, 120 нәччигә йәткүздуқ. Биз буниңға йәнә давамлиқ йеңи һекайә, йеңи испатларни қошимиз; хитайниң зиянкәшликигә учриған хәлқниң авазини юқири көтүрүп, уларниң немә күнләрни көрүп келиватқанлиқини дуняға аңлитимиз. Мениң йәнә дәп қойидиғиним, биз аңлиған испатлар шуни көрсәттики, хитай һөкүмитиниң еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичилики һазирму давамлишиватиду. Бир қисим тутқунлар лагерлардин түрмиләргә йөткиливатиду, халиғанчә тутқун қилиш вә түрмигә қамашлар йәнила мәвҗут”.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати 5-айниң 22-күни, йәни б д т кишилик һоқуқ алий комиссари мишел бачелет хитайни зиярәт қилиштин аввал лагер тутқунлириниң аилә әзалири бәргән гуваһлиқлар һәққидә ишлигән қисқа видийони тивиттерда елан қилп, мишел бачелетниң бу зияритидин күтидиған үмидини оттуриға қойғаниди.

Әмма мишел бачелетниң хитайдики зиярити хәлқара кәчүрүм тәшкилатини қаттиқ үмидсизләндүргән. Мишел бачелет хитайниң уйғур районидики дәһшәтлик түзүми вә җинайәтлири үстидә техи ениқ йәкүн чиқармиған болуп, әгәр у уйғур районидики кишилик һоқуқ әһвали һәққидики доклатни вақтида елан қилмиса, б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң келәр һәптилик йиғинида музакиригә қоюлуш пурситини кәткүзүп қойидикән.

Агнес калламард бу һәқтә тохтилип мундақ дегән: “хитай һөкүмитидин чоқум һесаб сораш керәк. Буниң үчүн алий комиссар бачелет ханим узундин бери арқиға сөрәп кәлгән шу доклатни дәрһал елан қилиши һәмдә б д т кишилик һоқуқ алий кеңишигә вақтида сунуши керәк. У һазирғичә шинҗаңда инсанийәткә қарши еғир җинайәт садир болуватқанлиқини демәй келиватиду, бу адаләткә қилинған тосқунлуқ, б д т кишилик һоқуқ оргиниға қилинған һақарәт”.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатидин алкан акад мишел бачелетниң уйғур районидики кишилик һоқуқ әһвали һәққидики доклатни дәрһал елан қилиши керәкликини билдүрүп, мундақ деди: “һазир дәл алий комиссар мишел бачелет узундин бери елан қилмайватқан шу доклатини тезрәк елан қилдуруш үчүн күрәш қилидиған вақит. Униң вәзипә муддити тошуп қалди, хитайдин келидиған унчә бесимму йоқ, шуңа у шинҗаңда йүз бериватқан ишларни очуқ ейтиши, шу доклатни дәрһал елан қилиши керәк. Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиму уни шу доклатни вақтида елан қилип, уйғур районидики кәң көләмлик кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини етирап қилишқа чақириватиду. Әгәр у бундақ қилмиса, зиянкәшликкә учриғучи уйғурлар вә уларниң аилә-тавабиатлириға асийлиқ қилған болиду. Шуңа алий комиссар ханим өзиниң мәҗбурийитини орунлап, һәқиқәтни сөзләп, яхши үлгә тиклиши керәк”.

Хитай һөкүмити 2017-йилдин башлап уйғур, қазақ қатарлиқ милләтләргә кәң көләмлик ирқий қирғинчилиқ йүргүзүшкә башлиғандила нурғун аилиләр аталмиш “террорлуқ, бөлгүнчилик, әсәбийлик” қалпақлири билән җазалинип вәйран болуп кәткәниди. Хәлқара кәчүрүм тәшкилати 2021-йили хитайниң дөләт терроризми йүргүзүп уйғурларни топ-топ лагерға солап, қийнап, өлтүрүп инсанийәткә қарши җинайәт өткүзүватқанлиқи һәққидә тунҗи доклатни тәйярлиған.

2022-Йил 5-айда “шинҗаң сақчи һөҗҗәтлири” ашкариланғандин кейин, хитайниң йошуруп кәлгән җинайәтлири йәнә бир қетим паш болған болсиму, хитай йәнила өктәмлик, номуссизлиқ билән уни инкар қилған. Бу һәқтә агнес калламард мундақ дегән: “шунчә көп пакитлар чиқиватсиму хитай йәнила дуняға ялған сөзләп, шинҗаңдики кәң-көләмлик халиғанчә тутқун қилиш җинайитини инкар қилип кәлмәктә. Хәлқара кәчүрүм тәшкилати б д т мутәхәсислириниң битәрәп, мустәқил тәкшүрүш елип баридиған хәлқаралиқ механизм қуруш чақириқиға аваз қошиду вә уни қоллайду. Бу механизм хитайниң шинҗаңда елип бериватқан инсанийәткә қарши җинайәтлири вә еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини тәкшүрүши керәк. Халиғанчә тутулған миңлиған он миңлиған инсан вә уларниң уруғ-туғқанлири һәқ-адаләткә еришиши вә хитайдин һесаб сориялиши керәк”.

Алкан акад бу йеңи доклатниң әһмийити һәққидә тохтилип мундақ деди: “бу 48 тутқун һәққидә берилгән йеңи гуваһлиқлар бурунқи испатлар билән қошулуп, хитайниң уйғур районидики уйғур, қазақ вә башқа түркий хәлқләргә йүргүзүп келиватқан инсанийәткә қарши җинайәтлирини ениқ көрситип бәрди. Бу гуваһлиқлар йеқинда ашкариланған ‛шинҗаң сақчи һөҗҗәтлири‚ дики әһвал билән бирдәкликкә игә. Шуниң үчүн, алий комиссар мишел бачелет ханим шу доклатни бастуруп қоюп йетивалмаслиқи, у вәзипигә олтурғандин буян уйғур районида давамлишип келиватқан кәң-көләмлик кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини ашкарә етирап қилиши керәк”.

Б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң 50-қетимлиқ йиғини 7-айниң 8-күни ахирлашқан. Бу йиғин кишилик һоқуқ алий комиссари мишел бачелетниң ахирқи қетимлиқ чоң йиғини һесаблинидикән. У шунчә чақириқларға пәрва қилмай, уйғур районидики кишилик һоқуқ әһвали тоғрисидики доклатни бу йиғинға сунмиған. У 8-айниң 31-күни вәзиписини тамамлайдиған болуп, қайта вәзипә өтимәйдикән. У бу вәзиписидин қелиштин аввал шу доклатни елан қилидиғанлиқини ейтқан болсиму, әмма уни қачан елан қилидиғанлиқи, елан қилидиған яки қилмайдиғанлиқи намәлум икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.