Sanjidiki köp kiristalliq kriméy zawutida yüz bergen partlash kiristalliq kriméyning dunya baziridiki bahasini örlitiwetken

Muxbirimiz erkin
2020-08-13
Élxet
Pikir
Share
Print
Xébéy ölkisi bawding shehiridiki bir köp kristalliq kriméy zawuti. 2013-Yili 16may.
Xébéy ölkisi bawding shehiridiki bir köp kristalliq kriméy zawuti. 2013-Yili 16may.
REUTERS

Bu yil 7-ayning 19-küni Uyghur diyarining sanji oblastidiki bir köp kiristalliq kriméy zawutida partlash yüz bérip, ishlepchiqirish pütünley toxtighan. Oxshash bir waqitta yene shixenzediki bir köp kiristalliq kriméy zawutida gaz chiqip kétip, bu zawutmu ishlepchiqirishni toxtatqan. Sanji we shixenzilerdiki bu zawutlarda ishlepchiqirishning toxtishi dunya kiristalliq kriméy we quyash énérgiye taxtisi bazirigha qattiq tesir qilip, kiristalliq kriméyning dunya baziridiki bahasining shiddetlik örlishini keltürüp chiqarghan.

Bezi közetküchilerning tekitlishiche, partlash weqesi dunya quyash énérgiyesi bazirining xitaygha qanchilik derijide yölinidighanliqini ashkarilap, xitayning rayondiki éghir kishilik hoquq depsendichilikini toxtitishning qiyin'gha toxtawatqanliqidiki seweblernimu yorutup bergen. Gérmaniyediki "Bérnrüytér tetqiqat orni" namliq köp kiristalliq kriméy bazar analizi merkizining tetqiqatchisi johannés bérnrüytér 12-awghust ziyaritimizni qobul qilip, ishlepchiqirishining qisqa waqit ichide eslige kélishining qiyinliqini bildürdi.

Johannés bérnrüytér mundaq deydu: "GCL Shirkitining shinjangdiki zawutining qanchilik uzun taqilidighanliqi heqqide oxshimighan qarashlar bar. Bu shirket bilen yéqin munasiwiti bar bireylen ishlepchiqirishning yéqinqi bir ay ichide eslige kélishi mumkinlikini éytqan bolsimu, lékin men buni ré'alliqqa uyghun, dep qarimaymen. Beziler ishlepchiqirishning toluq eslige kélishige 9 ay kétidighanliqini bildürmekte. Démek, uning ishlepchiqirishining eslige kélishi üchün bir qanche ay kétidighanliqi éniq."

Uning tekitlishiche, ishlepchiqirishning toxtap, mehsulat miqdarining aziyishida partlash weqesidin bashqa yene bezi amillar wasitilik rol oynimaqta iken. U buningda amérikaning émbargosi, hökümetning rayondiki kiristalliq kriméy zawutlarni tekshürüshke bashlishi we rayonda ewj alghan korona wirusi yuqumining wasitilik roli barliqini bildürdi.

Johannés bérnrüyter mundaq deydu: "Elwette, émbargoning tesiri bar. Lékin yerlik hökümet we merkiziy hökümetning muhit qoghdash idarisi shinjangdiki kiristalliq kriméy zawutlirini tekshürüsh buyruqi chüshürdi. Bu dégenlik hazir shinjangdiki kiristalliq kriméy zawutlirining ishlepchiqirishi texminen 50% azaydi, dégenliktur… 3-xil amil rayondiki korona wirusi yuqumining tesiri. Yuqum arqa sep teminatini aqsatqan. Nöwette shinjangning ishlepchiqirish mehsulatlirini xitaydiki xéridarlirigha yetküzüp bérish qiyinchiliqigha duch kéliwatidu."

En'gliye "Maliye waqti" gézitining 12-awghust bergen bu heqtiki xewiride shixenze we sanjidiki zawutlarda yüz bergen partlashtin kéyin kiristalliq kriméyning dunya baziridiki bahasining 50% dek artqanliqi, partlash weqesidin burun her bir kilogram kiristalliq kriméyning bahasi 6.83 Dollar bolup, hazir 10.68 Dollargha chiqqanliqi, bahaning dawamliq örlishi mumkinliki tekitlen'gen.

Lékin kishilik hoquq teshkilatlirining agahlandurushiche, xitayning nurghun halqiliq mehsulatlarning ishlepchiqirishini monopol qiliwélishi xelq'araning Uyghur diyaridiki lagérlar we mejburiy emgek mesililiridek zor kishilik hoquq depsendichiliklirige inkas bildürüsh küchini ajizlatmaqta iken. Bu ehwalda bezi teshkilatlarning heriketke kélip, meblegh salghuchilarni xitayning Uyghur diyaridiki qilmishigha shérik bolup qalmasliqni agahlanduruwatqanliqi melum. Amérikadiki "Meblegh salghuchilar kishilik hoquq birleshmisi" ene shundaq soda meslihet organlirining biri.

Mezkur teshkilatning mu'awin programma diréktori anita dorét 12-awghust ziyaritimizni qobul qilip mundaq deydu: "Biz meblegh salghuchilirimiz bilen körüshkende, eger ularning Uyghur diyarida soda qiliwatqan shirketlerde meblighi bolsa, bu rayondiki paxta ishlepchiqiridighan yaki yerlik hökümet da'irilirini téxnikiliq eswablar bilen teminleydighan xitay shirketlirining rayonda yüz bériwatqan kishilik hoquq depsendichilikige chétishliq bolushi mumkinliki toghrisida agahlanduruwatimiz. Qisqisi, biz meblegh salghuchilirimizni uchur bilen teminlesh arqiliq ularni Uyghur rayonidiki ehwallar heqqide xewerlendürüp kéliwatimiz."

Mezkur teshkilat yéqinda "Shinjang Uyghur aptonom rayonidiki kishilik hoquq xewpi toghrisida meblegh salghuchilarning emili qollanmisi" ni élan qilip, meblegh salghuchilargha xitayning Uyghurlarni keng kölemlik mejburiy emgekke séliwatqanliqi, nazaret qiliwatqanliqi, ularning medeniyiti we diniy-étiqadini yoqitiwatqanliqini bildürgen. Anita dorét mezkur qollanmini tüzgen shexslerning biri. Uning tekitlishiche, bu qollanmida meblegh salghuchilargha meblegh salghan shirketning bu rayondiki herikitini qandaq teqib qilish heqqide tewsiyiler bérilgen.

Anita dorét mundaq dédi: "Paychiklar meblegh salghan shirket bilen diyalog qurup, uning rayondiki bu ziyankeshlikning dawamlishishini toxtitish üchün qandaq ishlarni qiliwatqanliqini sorap turushi kérek. Uningda eger shirket bu ziyankeshlikni toxtitish yolida muwapiq heriket qilmighan bolsa, yeni ziyankeshlikni azaytish we uning aldini élish yolida muwapiq tedbir qollanmighan bolsa, meblegh salghuchilarning bu shirketke meblegh sélishni toxtitishi tewsiye qilindi."

Biz 13-awghust sanji we shixenzediki zawutlarda mejburiy emgekke séliniwatqan Uyghurlarning bar-yoqluqini éniqlap, téléfon qilghan bolsaqmu, lékin ular bu heqtiki so'allirimizgha jawab bérishni ret qildi. Sanjidiki zawutning rayondiki bash shirkiti- "Shinjang shyéjin yéngi énérgiye téxnika cheklik shirkiti" ning bir mes'ul xadimi "Sen néme ish qilidighan adem? bu ishlargha men mes'ul emes," dep téléfonni qoyuwetti.

Köp kiristalliq kriméy quyash énérgiye taxtisining muhim xam eshyasi. Xitay dunyani polikriméy mehsulati bilen teminligüchi asasliq dölet bolupla qalmay, u yene dunyadiki asasliq quyash énérgiye taxtisi ishlepchiqarghuchidur. Gérmaniyelik analizchi johannés bernrüytérning tekitlishiche, 2019-yili dunya baziridiki kiristalliq kriméy mehsulatining 67 pirsenti xitayda ishlepchiqirilghan iken. U quyash énérgiye waférining ishlepchiqirilishida xitayning téximu köp salmaqni igileydighanliqi, dunyadiki quyash énérgiye waférining 90% ni xitay ishleydighanliqini bildürdi.

U buning seweblirini tehlil qilip: "Buningdiki asasliq seweblerning biri hökümet bu shirketlerni heqsiz yer, töwen bahaliq éléktr énérgiyesi we töwen ösümlük hökümet qerz puli dégendek qoshumche yardemler bilen teminleydu. Emgek heqqi amérika we yawropagha sélishturghanda körünerlik derijide erzan," dep körsetti. Sanjidiki kiristalliq kriméy zawutida yüz bergen partlash weqeside ölüm-yitim yüz bergen-bermigenliki, weqening etraptiki muhitqa qandaq tesir körsetkenliki melum emes.

Yerlik taratqulara sanji we shixenzediki weqeler heqqide héchqandaq xewer bérilmigen. Melum bolushiche, sanji bilen shixenzediki yuqiriqi ikki kiristalliq kriméy zawuti bash shtabi xongkongdiki GCL polikriméy énérgiye cheklik shirkiti bilen shangxeydiki daqu'en yéngi énérgiye cheklik shirkitige tewe iken.

Toluq bet