Kishilik hoquqni közitish teshkilatining yilliq doklatida xitayning Uyghurlargha qaratqan ziyankeshliki qattiq eyiblendi

Muxbirimiz gülchéhre
2021-01-14
Share
Kishilik hoquqni közitish teshkilatining yilliq doklatida xitayning Uyghurlargha qaratqan ziyankeshliki qattiq eyiblendi Kishilik hoquqni közitish teshkilatining ijra'iye mudiri kénnis rot(Kenneth Roth) jenwediki REUTERS agéntliqining ziyaritini qobul qilmaqta. 2021-Yili 12-yanwar, jenwe.
REUTERS

Kishilik hoquqni közitish teshkilati dunya kishilik hoquq depsendichiliki toghrisidiki 2021-yilliq doklatini élan qilip, asasliqi shi jinping hökümitining ötken bir yilda Uyghurlar we xongkongluqlargha qaratqan ziyankeshliklirini kücheytkenlikini körsetti. Kishilik hoquqni közitish teshkilati yilliq doklatida xitayni "Tyen'enmén qirghinchiliqidin buyanqi kishilik hoquqning eng qarangghu mezgilide turuwatidu" dep eyibligen.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining xitay ishliri mudiri sofiy(Sophie Richardson) richardson xanim axbarat élan qilish yighinida söz qilmaqta. 2020-Yili 14-yanwar, nyu-york.

Doklatta xitayning 2020-yil ichide Uyghur, tibet, mongghul we xongkongluqlargha qaratqan ziyankeshlikliri tepsiliy tizip chiqilip xitayni eyibleshtiki küchlük iradisi gewdilen'gen. Muxbirimiz gülchéhre bu heqte tepsiliy melumat béridu.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati 2021-yili 13-yanwar, xelq'aradiki kishilik hoquq depsendichiliki toghrisida yilliq doklatini élan qildi.

2020-Yili dunya miqyasida basturushlarning xitayda gewdilik we künsayin éghirlashqan. Shungimu, 761 betlik bu doklatning asasliq qismi xitaygha merkezleshken. Kishilik hoquqni közitish teshkilatining yilliq doklatida: "Bu 1989-yilidiki tyen'enmén démokratiye herikitini axirlashturghan qirghinchiliqtin buyan, xitaydiki kishilik hoquqning eng qarangghu dewri" dep körsitildi.

Doklatta yene "Shinjang, ichki mongghul we tibettiki az sanliq milletlerge ziyankeshlik qilish, pash qilghuchilarni nishanlash, xongkonggha zerbe bérish we tajsiman wirusning tarqilishni yoshurushqa urunushlarning hemmisi prézidént shi jinping dewridiki nachar weziyetning bir qismi" dep sherhlendi.

Shuning bilen bir waqitta "Shinjangda türkiy musulmanliri kimliki asasida xalighanche tutup turuluwatidu, yene beziliri mejburiy emgekke, keng kölemlik nazaretke we siyasiy terbiyege uchraydu. Ichki mongghulda, séntebirde ma'arip tarmaqliri rayon mektepliridiki bir qanche sinipta mongghul tilini xitaychigha almashturushni qarar qilghanda namayish yüz berdi" dep körsitildi.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining xitay ishliri mudiri sofiy richardson xanim hökümetlerning béyjingning dölet ichidiki kishilik hoquq depsendichilikining dunyagha ziyan salidighanliqini barghanséri chüshinip yétiwatqanliqini tekitlep: "Bu birlik küchi shinjangdiki musteqil tekshürüshni, b d t ning kishilik hoquq depsendichilikini qoshumche nazaret qilish wezipisini qollashqa hemde xitay hökümitining éghir dexli-teruzlardin jazasiz qélishini axirlashturushqa tetbiqlinishi kérek" dédi.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati doklatida, dunya jama'etchiliki we amérika jümlidin yawropa ittipaqining, xitayning kishilik hoquq depsendichiliklirige qayturghan inkasighimu baha bergen bolup, uningda déyilishiche, 2020-yili yene dunya hökümetliri, öch élishtin qorqmay xitayning basturush siyasitini qattiq eyibligen. Doklatta bu heqte: "2020-Yili téximu köp hökümetler, b d t emeldarliri, kishilik hoquq mutexessisliri we dunyadiki puqralar jem'iyiti guruppiliri xitaydiki, bolupmu xong kong we Uyghur diyaridiki kishilik hoquq depsendichilikige bolghan endishisini ashkara otturigha qoydi. B d t ning 50neper kishilik hoquq mutexessisi élan qilghan misli körülmigen birleshme bayanatta, her qaysi döletlerni "Kolléktip we hel qilghuch tedbir qollinip, xitayning kishilik hoquqqa hörmet qilishi we xelq'ara mejburiyitini ada qilishigha kapaletlik qilish telep qilindi" dégendek misallar körsitilgen.

Shuning bilen bir waqitta xitayning öch élishining yenila yüz bergenliki tilgha élinip "Xitay bilen amérika soda urushigha kirdi. Wiza, diplomatiye we zhurnalistlargha qarita jaza qollinildi we yéngi belgilime chiqirildi hemde konsulxanilar taqaldi. Awstraliye tajsiman wirusning kélip chiqishi toghrisida puxta tekshürüsh chaqiriqini otturigha qoyghandin kéyin, soda tamozhna béji we cheklimige uchridi" dep körsitilgen.

Doklatta xitaydiki kishilik hoquq depsendichilikliri heqqide yene mundaq déyildi: "Xitay hökümitining mustebitliki 2020-yili ejellik tajsiman wirusi bilen wuxen shehiride tunji yuqumlinish pash qilinishi bilen toluq namayan boldi", "Béyjingning basturushi-xitay kompartiyesige sadiq bolushta ching turush" pütün memlikette chongqurlashti".

Doklatta xitayda wirus deslepki tarqilishini we wuxenning qamal qilin'ghanliqini pash qilghan li wénliyang qatarliq kishiler we doxturlarning hem muxbirlarning jazalan'ghanliqi xitay da'irilirining ularni we wirus ziyankeshlikke uchrighuchilarning a'ile-tawabi'atliri nazaret qilip, ulargha éghir parakendichilik salghanliqi toghrisidiki ispatlar körsitilgen.

Doklatta yene xitayda intérnétni kontrol qilish, keng kölemlik nazaret qilish we diniy étiqadni basturushning chongqurlashqanliqi, dangliq tenqidchiler, kishilik hoquqni qoghdighuchilar we zzhurnalistlarning köplep türmige tashlan'ghanliqi, ghayib qiliwétilgenliki we yaki sürgün qilin'ghanliqi, nurghun öktichiler we pa'aliyetchilerge xitay hökümitining "Aghdurmichiliqqa küshkürtüsh" yaki "Majira tughdurush" jinayetlerni artip jazalighanliqi qatarliqlarmu bayan qilin'ghan.

Kishilik hoquq közitish teshkilati tetqiqatchisi yakyu wang bu heqte mundaq dédi: "Shi jinping hakimiyet béshigha chiqqandin buyan, basturush omumiy jehettin barghanséri kücheydi. Siz, xitay jem'iyitining her qaysi saheliride kompartiyening qandaq qilip her qandaq musteqil pa'aliyetlerge téximu chidimaydighanliqini körisiz. Xongkong alahide memuriy rayonidimu siyasiy sadaqetke bolghan telep kücheydi".

Uning körsitishiche, xongkongda 2019-yili alte aydin köprek dawamlashqan namayishtin kéyin texminen 90 adem qolgha élin'ghan.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati dawamliq türde her yili özining yilliq doklatini élan qilip kelmekte. Mezkur teshkilat dunyadiki 100 din artuq döletning kishilik hoquq weziyiti üstidin tekshürüsh élip bérip baridu. Mezkur teshkilatning bash ijra'iye re'isi kénnit rot, yilliq doklatning kirish sözide amérikaning kéyinki ijra'iye orginining ichki we tashqi siyasitide kishilik hoquqqa hörmet qilishi kéreklikini tekitligen bolup u amérika yéngi nöwetlik prézidénti jow baydinning amérika siyasitide kishilik hoquqqa hörmet qilishni saqlap qélishning yollirini izdishi kéreklikini, amérika hökümiti kishilik hoquqning ishenchlik qoghdighuchisi bolalamdu yoq? bu baydinning muweppeqiyitige baghliq ikenlikini eskertken.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati bultur élan qilghan 2020-yilliq xelq'ara kishilik hoquq yilliq doklatini "Xitay hökümiti kishilik hoquqqa dunyawi tehdit" dep atash arqiliq, ilgiri dunya jama'etchilikini we herqaysi hökümetlerni xitayning dunyadiki démokratiyedin ibaret bu asasiy éqimgha peyda qiliwatqan tehditi heqqide agahlandurghanidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet