Кишилик һоқуқни қоғдиғучиларни қоғдаш тәшкилати: “хитай уйғурларни қайтуруп кетиштә 3-дөләт тозиқини қолланмақта”

Мухбиримиз әркин
2022-01-18
Share
Хитайниң “интерпол” ни сүйистемал қилишиға қарши садалар күчәймәктә Бейҗиң дөләтлик йиғин мәркизидики өткүзүлгән 86-нөвәтлик интерпол омумий йиғинида есилған хитай вә интерполниң байрақлири. 2017-Йили 27-сентәбир.
REUTERS

Баш штаби италийәдики “кишилик һоқуқни қоғдиғучиларни қоғдаш” тәшкилати 18-январ доклат елан қилип, хитайниң чәт әлләрдики хитай қачқунлири вә уйғур мусапирлирини хитайға қайтуруп кетиштә хәлқара қанун, ‍өлчәмләргә очуқ-ашкара хилаплиқ қилғанлиқи вә униң бу һәркитини қанунлаштурушқа тиришиватқанлиқини илгири сүргән.

Мәзкур тәшкилатниң “‍ихтиярисиз қайтуруш: хитайниң чәт әлләрдики қачқунларни қайтуруп келиш мәхпий һәркити” намлиқ доклатида көрситишичә, хитай һөкүмити хитай қачқунлирини вә уйғур мусапирлирини қайтуруп кетиштә үч хил методни қолланған болуп, бу үч хил метод мусапир яки қачқунларниң юртидики аилә әзалириға тәһдит селиш, сақчи вә агентлирини улар турушлиқ дөләткә әвәтип бивастә паракәндә қилиш вә яки уларни турушлуқ дөләттә тутқун қилиш қатарлиқларни өз ичигә алидикән.

Доклатта хитайниң бу 3 хил методни конкирет қандақ иҗра қилғанлиқи санлиқ мәлуматлар вә конкирет делолар билән тәпсилий шәрһиләнгән болуп, даириләрниң униңға қандақ қануний түс бәргәнлики, бирақ униң 2-вә 3-хил методлириниң нишандики дөләтләрниң қануний ‍игилики һәм хәлқара қанун, ‍өлчәм вә дөләтләр арисидики қаидә-йосунларға бузғунчилиқ қилғанлиқи тәкитләнгән.

Доклатта көрситишичә, хитай уйғурларни қайтуруп келиштә аилә әзалириға паракәндичилик селиш яки тутқун қилиш арқилиқ қайтип келишкә мәҗбурлаш, хәлқара сақчи тәшкилатини сүйиистемал қилиш, уйғурлар туруршлуқ дөләтләрдә вастилиқ тутқун қилиш яки 3-дөләт арқилиқ қайтуруп келиш қатарлиқ вастиларни ишләтмәктә икән. “кишилик һоқуқни қоғдиғучиларни қоғдаш” тәшкилатиниң тәтқиқатчиси вә машлаштурғучи хадими чен йәнтиң 18-январ бу һәқтики зияритимизни қобул қилип, әң ямини хитайниң бу методларни қанунлаштуруп, униңға қануний чүшәнчә беришкә уруниватқанлиқини билдүрди.

Чен йәнтиң мундақ деди: “биз доклатимизда хитай компартийәсиниң нишандики кишиләргә қарита ишлитиватқан 3 хил методини тонуштурдуқ. Бу методларниң бири, бу кишиләрниң хитайдики аилә тавабатлирини паракәндә қилип, чәт әлдикиләргә бесим қилиш. 2-Хил методи бәзидә бивастә өзиниң агент вә сақчилирини нишандики киши турушлуқ дөләткә әвәтип, уларға паракәндичилик яки тәһдит селиштур. 3-Хил митоди нишанни тутқун қилиш. Мениңчә, доклаттики әң муһим байқаш хитай компартийәсиниң бу методларни қанунлаштуруп, униңға қануний чүшәнчә беришкә урунушидур.”

Униң ейтишичә, хитайниң чәт әлдики хитай гражданлириға қаратқан бу хил методлириға қануний чүшәнчә берип, уни қанунлаштурушқа урунуши қорқунчлиқ әһвал икән. Чен йәнтиң бу һәқтә мундақ деди: “униң буниңға даир қануний һөҗҗәтлиридики чүшәндүрүш вә қануний тәдбирлиридә бу хил тутқун қилиш, қамаш һәрикәтлиригә йол қоюлған. Бу әһвал очуқ-ашкара болупла қалмай, интайин қорқунчлиқтур. Әлвәттә, сиз бундақ чүшәнчидики қанун һөҗҗәтләрни башқа һәрқандақ бир дөләттә учратмайсиз.”

“кишилик һоқуқни қодиғучиларни қоғдаш” тәшкилатиниң 69 бәтлик доклатида, аилә әзалириға тәһдит селиш хитайниң чәт әлдики уйғурларни қайтуруп келиштики омумиййүзлүк усули икәнлики, униң 2017-йили бу усулни қолланғанлиқи, шу йили мисирда 200 дин артуқ уйғур оқуғучиниң тутқун қилинғанлиқи, уларниң ичидики нурғунлириға уруқ-туғқанлириниң телефон қилип, қайтип келишни тәләп қилғанлиқи тәкитләнгән.

Доклатта йәнә хитайниң бәзидә бивастә вә вастилиқ тутқун қилиш усулини қоллинидиғанлиқи, мисир вә ‍әрәб бирләшмә хәлипилики сақчилириниң хитай сақчилириға ярдәмлишип, қанунлиқ туруватқан уйғурларни тутқун қилғанлиқи вә қайтурғанлиқини, 2018-йили дубәй сақчилириниң әхмәтҗан талипни тутқун қилип хитайға қайтуруши вастилиқ тутқун қилишниң бир типик мисали икәнлики тәкитләнгән. Доклатта дубәй тәптиш даирилириниң әхмәтҗан талипни қайтурушқа йетәрлик асас йоқлиқи, ‍униң қоюп берилишини ейтқан болсиму, бирақ униң йәнила хитайға қайтурулғанлиқини билдүргән. Доклатта көрситилишичә, хитайниң уйғурларни қайтуруп кетиштики йәнә бир усули 3-дөләт тозиқи болуп, түркийә буниң әң яхши өрники икән.

Чен йәнтиң мундақ дәйду: “биз һүсәйин тохти имин исимлик бир уйғур зиянкәшликкә учриғучиниң аилә әзасини зиярәт қилдуқ. Униң аялиниң бизгә ейтишичә, һүсәйин имин тохти торкийәдә тутуп туруш орниға қамалға вақтида хитай хадимлири түркийә сақчилири билән биллә уни сорақ қилған вә хитай хадими униңға: ‛саңа 3 хил таллаш йоли беримиз. Биринчиси, биз үчүн ишләп, чәт әлдики уйғурларни назарәт қилисән. Иккинчиси, түркийәдә давамлиқ тутуп туруш орнида ятисән. Үчинчиси, 3-бир дөләткә кетишни таллайсән‚ дегән.”

Доклатта ейтилишичә, 2017-йили истанбулда йүз бәргән бу вәқәдә хитай сақчиси һүсәйин ‍имин тохти вә башқа 3 нәпәр уйғурға әрәб бирләшмә хәлпилики, қирғизистан, таҗикистан, өзбекистан яки қазақисттанниң бирини таллашни шәрт қилип қойған. Доклатта тутқунларниң һәммисиниң дубәйни таллиғанлиқи, бирақ уларниң дубәйгә берипла ғайип болғанлиқи тәкитләнгән. Доклатта ейтилишичә, уларни әрәб бирләшмә хәлипикиниң хитайға өткүзүп бәргәнлики яки хитай агентлириниң тутқуниға учриғанлиқи ениқ әмәс икән.

Доклатта йәнә хитайниң нурғун тутқунларға интерполниң “қизил ташлиқ тутуш буйруқи” чиқирип, мәзкур хәлқара сақчи тәшкилатини сүйиистимал қилип кәлгән болсиму, бирақ у йәнила қачқунларниң мутләқ көп қисмини “ихтиярисиз қайтуруш” йоли билән елип кәткәнлики тәкитләнгән. “кишилик һоқуқни қоғдиғучиларни қоғдаш” тәшкилатиниң паалийәт дериктори лавра хартниң ейтишичә, явропадики дөләтләр хитай билән болған җинайәтчи алмаштуруш келишимлирини бикар қилиши керәк икән. У йеқинда елип барған бир қетимлиқ зияритимиздә: “алди билән интерпол ‍өзиниң хитай билән болған барлиқ һәмкарлиқини көздин кәчүрүши керәк. Иккинчидин, явропадики хитай билән давамлиқ җинайәтчи алмаштуруш келишими болған барлиқ дөләтләр бу келишимләрни дәрһал тохтитиши керәк,” деди.

Униң көрситишичә, демократик дөләтләр интерполниң қанун билән башқурушқа әмәл қилмайдиған дөләтләр билән һәмкәрлиқ елип беришқа болмайдиқанлиқини көрүп йетиши керәк икән.

У мундақ дәйду: “демократик әлләр, қанун билән башқурулидиған дөләтләр интерполни көздин кәчүрүши вә шуни чүшииниши керәк: бу хәлқаралиқ тәшкилатниң қанун билән башқурушқа әмәл қилмайдиған, кишиләрни ғайип қиливетидиған, адил сотлиниш өлчәмлиригә капаләтлик қилмайдиған, тән җазаси беридиған дөләтләр билән һәмкарлишишиға болмайду.”

“кишилик һоқуқни қоғдиғучиларни қоғдаш” тәшкилатиниң доклатида ейтилишичә, хитай рәһбири ши җинпиңниң тәхткә чиқиши вә униң қозғиған “черикликкә қарши туруш” һәркити билән хитайдин қачидиғанларниң сани шиддәт билән артқан. Доклатта б д т мусапирлар мәһкимисиниң санлиқ мәлуматидин нәқил кәлтүрүлүп, 2012-йилдин 2020-йилғичә чәт әлдә сиясий панаһланғучи хитай гражданлириниң 700 пирсәнт артқанлиқи, 2020-йили 110 хитайниң сиясий панаһлиқ тилигәнлики, шу йили йәнә 175 миң 585 хитайға б д т ниң мусапирлиқ салаһийити берилгәнлики тәкитләнгән.

Доклатта ейтилишичә, хитай сақчилириниң вә башқа хитай дөләт агентлириниң дуня миқясиға кеңийиши, ши җинпиңниң 2012-йили башлиған “чирикликкә қарши туруш” һәркити билән мунасивәтлик болуп, у 2014-йилдин бери 10 миңдәк кишини қайтуруп кәткән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт