Kishilik hoquqni qoghdighuchilarni qoghdash teshkilati: “Xitay Uyghurlarni qayturup kétishte 3-dölet toziqini qollanmaqta”

Muxbirimiz erkin
2022-01-18
Share
Xitayning “Intérpol” ni süy'istémal qilishigha qarshi sadalar kücheymekte Béyjing döletlik yighin merkizidiki ötküzülgen 86-nöwetlik intérpol omumiy yighinida ésilghan xitay we intérpolning bayraqliri. 2017-Yili 27-séntebir.
REUTERS

Bash shtabi italiyediki “Kishilik hoquqni qoghdighuchilarni qoghdash” teshkilati 18-yanwar doklat élan qilip, xitayning chet ellerdiki xitay qachqunliri we Uyghur musapirlirini xitaygha qayturup kétishte xelq'ara qanun, ‍ölchemlerge ochuq-ashkara xilapliq qilghanliqi we uning bu herkitini qanunlashturushqa tirishiwatqanliqini ilgiri sürgen.

Mezkur teshkilatning “‍Ixtiyarisiz qayturush: xitayning chet ellerdiki qachqunlarni qayturup kélish mexpiy herkiti” namliq doklatida körsitishiche, xitay hökümiti xitay qachqunlirini we Uyghur musapirlirini qayturup kétishte üch xil métodni qollan'ghan bolup, bu üch xil métod musapir yaki qachqunlarning yurtidiki a'ile ezalirigha tehdit sélish, saqchi we agéntlirini ular turushliq döletke ewetip biwaste parakende qilish we yaki ularni turushluq dölette tutqun qilish qatarliqlarni öz ichige alidiken.

Doklatta xitayning bu 3 xil métodni konkirét qandaq ijra qilghanliqi sanliq melumatlar we konkirét délolar bilen tepsiliy sherhilen'gen bolup, da'irilerning uninggha qandaq qanuniy tüs bergenliki, biraq uning 2-we 3-xil métodlirining nishandiki döletlerning qanuniy ‍igiliki hem xelq'ara qanun, ‍ölchem we döletler arisidiki qa'ide-yosunlargha buzghunchiliq qilghanliqi tekitlen'gen.

Doklatta körsitishiche, xitay Uyghurlarni qayturup kélishte a'ile ezalirigha parakendichilik sélish yaki tutqun qilish arqiliq qaytip kélishke mejburlash, xelq'ara saqchi teshkilatini süyi'istémal qilish, Uyghurlar tururshluq döletlerde wastiliq tutqun qilish yaki 3-dölet arqiliq qayturup kélish qatarliq wastilarni ishletmekte iken. “Kishilik hoquqni qoghdighuchilarni qoghdash” teshkilatining tetqiqatchisi we mashlashturghuchi xadimi chén yenting 18-yanwar bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip, eng yamini xitayning bu métodlarni qanunlashturup, uninggha qanuniy chüshenche bérishke uruniwatqanliqini bildürdi.

Chén yenting mundaq dédi: “Biz doklatimizda xitay kompartiyesining nishandiki kishilerge qarita ishlitiwatqan 3 xil métodini tonushturduq. Bu métodlarning biri, bu kishilerning xitaydiki a'ile tawabatlirini parakende qilip, chet eldikilerge bésim qilish. 2-Xil métodi bezide biwaste özining agént we saqchilirini nishandiki kishi turushluq döletke ewetip, ulargha parakendichilik yaki tehdit sélishtur. 3-Xil mitodi nishanni tutqun qilish. Méningche, doklattiki eng muhim bayqash xitay kompartiyesining bu métodlarni qanunlashturup, uninggha qanuniy chüshenche bérishke urunushidur.”

Uning éytishiche, xitayning chet eldiki xitay grazhdanlirigha qaratqan bu xil métodlirigha qanuniy chüshenche bérip, uni qanunlashturushqa urunushi qorqunchliq ehwal iken. Chén yenting bu heqte mundaq dédi: “Uning buninggha da'ir qanuniy höjjetliridiki chüshendürüsh we qanuniy tedbirliride bu xil tutqun qilish, qamash heriketlirige yol qoyulghan. Bu ehwal ochuq-ashkara bolupla qalmay, intayin qorqunchliqtur. Elwette, siz bundaq chüshenchidiki qanun höjjetlerni bashqa herqandaq bir dölette uchratmaysiz.”

“Kishilik hoquqni qodighuchilarni qoghdash” teshkilatining 69 betlik doklatida, a'ile ezalirigha tehdit sélish xitayning chet eldiki Uyghurlarni qayturup kélishtiki omumiyyüzlük usuli ikenliki, uning 2017-yili bu usulni qollan'ghanliqi, shu yili misirda 200 din artuq Uyghur oqughuchining tutqun qilin'ghanliqi, ularning ichidiki nurghunlirigha uruq-tughqanlirining téléfon qilip, qaytip kélishni telep qilghanliqi tekitlen'gen.

Doklatta yene xitayning bezide biwaste we wastiliq tutqun qilish usulini qollinidighanliqi, misir we ‍ereb birleshme xelipiliki saqchilirining xitay saqchilirigha yardemliship, qanunliq turuwatqan Uyghurlarni tutqun qilghanliqi we qayturghanliqini, 2018-yili dubey saqchilirining exmetjan talipni tutqun qilip xitaygha qayturushi wastiliq tutqun qilishning bir tipik misali ikenliki tekitlen'gen. Doklatta dubey teptish da'irilirining exmetjan talipni qayturushqa yéterlik asas yoqliqi, ‍uning qoyup bérilishini éytqan bolsimu, biraq uning yenila xitaygha qayturulghanliqini bildürgen. Doklatta körsitilishiche, xitayning Uyghurlarni qayturup kétishtiki yene bir usuli 3-dölet toziqi bolup, türkiye buning eng yaxshi örniki iken.

Chén yenting mundaq deydu: “Biz hüseyin toxti imin isimlik bir Uyghur ziyankeshlikke uchrighuchining a'ile ezasini ziyaret qilduq. Uning ayalining bizge éytishiche, hüseyin imin toxti torkiyede tutup turush ornigha qamalgha waqtida xitay xadimliri türkiye saqchiliri bilen bille uni soraq qilghan we xitay xadimi uninggha: ‛sanga 3 xil tallash yoli bérimiz. Birinchisi, biz üchün ishlep, chet eldiki Uyghurlarni nazaret qilisen. Ikkinchisi, türkiyede dawamliq tutup turush ornida yatisen. Üchinchisi, 3-bir döletke kétishni tallaysen‚ dégen.”

Doklatta éytilishiche, 2017-yili istanbulda yüz bergen bu weqede xitay saqchisi hüseyin ‍imin toxti we bashqa 3 neper Uyghurgha ereb birleshme xelpiliki, qirghizistan, tajikistan, özbékistan yaki qazaqisttanning birini tallashni shert qilip qoyghan. Doklatta tutqunlarning hemmisining dubeyni tallighanliqi, biraq ularning dubeyge béripla ghayip bolghanliqi tekitlen'gen. Doklatta éytilishiche, ularni ereb birleshme xelipikining xitaygha ötküzüp bergenliki yaki xitay agéntlirining tutqunigha uchrighanliqi éniq emes iken.

Doklatta yene xitayning nurghun tutqunlargha intérpolning “Qizil tashliq tutush buyruqi” chiqirip, mezkur xelq'ara saqchi teshkilatini süyi'istimal qilip kelgen bolsimu, biraq u yenila qachqunlarning mutleq köp qismini “Ixtiyarisiz qayturush” yoli bilen élip ketkenliki tekitlen'gen. “Kishilik hoquqni qoghdighuchilarni qoghdash” teshkilatining pa'aliyet dériktori lawra xartning éytishiche, yawropadiki döletler xitay bilen bolghan jinayetchi almashturush kélishimlirini bikar qilishi kérek iken. U yéqinda élip barghan bir qétimliq ziyaritimizde: “Aldi bilen intérpol ‍özining xitay bilen bolghan barliq hemkarliqini közdin kechürüshi kérek. Ikkinchidin, yawropadiki xitay bilen dawamliq jinayetchi almashturush kélishimi bolghan barliq döletler bu kélishimlerni derhal toxtitishi kérek,” dédi.

Uning körsitishiche, démokratik döletler intérpolning qanun bilen bashqurushqa emel qilmaydighan döletler bilen hemkerliq élip bérishqa bolmaydiqanliqini körüp yétishi kérek iken.

U mundaq deydu: “Démokratik eller, qanun bilen bashqurulidighan döletler intérpolni közdin kechürüshi we shuni chüshi'inishi kérek: bu xelq'araliq teshkilatning qanun bilen bashqurushqa emel qilmaydighan, kishilerni ghayip qiliwétidighan, adil sotlinish ölchemlirige kapaletlik qilmaydighan, ten jazasi béridighan döletler bilen hemkarlishishigha bolmaydu.”

“Kishilik hoquqni qoghdighuchilarni qoghdash” teshkilatining doklatida éytilishiche, xitay rehbiri shi jinpingning textke chiqishi we uning qozghighan “Chériklikke qarshi turush” herkiti bilen xitaydin qachidighanlarning sani shiddet bilen artqan. Doklatta b d t musapirlar mehkimisining sanliq melumatidin neqil keltürülüp, 2012-yildin 2020-yilghiche chet elde siyasiy panahlan'ghuchi xitay grazhdanlirining 700 pirsent artqanliqi, 2020-yili 110 xitayning siyasiy panahliq tiligenliki, shu yili yene 175 ming 585 xitaygha b d t ning musapirliq salahiyiti bérilgenliki tekitlen'gen.

Doklatta éytilishiche, xitay saqchilirining we bashqa xitay dölet agéntlirining dunya miqyasigha kéngiyishi, shi jinpingning 2012-yili bashlighan “Chiriklikke qarshi turush” herkiti bilen munasiwetlik bolup, u 2014-yildin béri 10 mingdek kishini qayturup ketken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet