Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши хитайни вә хәлқара җамаәтни қәшқәр қәдимий шәһириниң йоқитилиш тәһдитидин агаһландурди

Мухбиримиз гүлчеһрә
2020-06-04
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Коча чарлаватқан қораллиқ әскәрләр. 2014-Йили 31-июл, қәшқәр.
Коча чарлаватқан қораллиқ әскәрләр. 2014-Йили 31-июл, қәшқәр.
AFP

Вашингтондики уйғур кишилик һоқуқ қурулуши бүгүн, йәни 3-июн елан қилған «уйғур мәдәнийити бөшүки қәшқәрдә мәҗбурий қайта қуруш, чарлаш вә назарәт қилиш» намлиқ йеңи доклатида, қәшқәрниң қәдимки йипәк йолидики «уйғур мәдәнийитиниң бөшүки» дәк символлуқ ролға игә икәнлики, униң уйғурларниң дөләт қуруш тарихи билән мәдәнийәтниң кесишиш еғизи сүпитидә чоңқур вә қиммәтлик тарихий әһмийәткә игә икәнлики һәққидики тарихий пакитларға алаһидә орун бәргән.

Доклатта йәнә бир тәрәптин, қәшқәрниң хитайниң уйғур диярида елип бериватқан 21-әсирдики әң еғир йоқитиш вә таҗавузчилиқи, юқири техникилиқ көзитиш һәрикитиниң алдинқи нишани болуп кәлгәнлики испатлап көрситилгән, шуниңдәк хитайниң қәшқәрдә елип барған бу бузғунчилиқлирини «тарихқа қарши ‹заманивилаштуруш' вә қайта қуруш түриниң нишани» дәп баһа берилгән.

Доклатта көрситилишичә, хитай һөкүмити 2009-йили қәшқәр кона шәһириниң чеқилиш даирисини 85% кә йәткүзүшни пиланлиғанлиқини җакарлиғандин кейин, унәсчо, йәни б д т пән-маарип, мәдәнийәт башқармиси, явропа парламенти, инсанийәт қәдимки мәдәнийәт-мираслирини қутқузуш вә йәршари мираслири тори қатарлиқ бир түркүм хәлқаралиқ тәшкилатлар қәшқәрдики бу бибаһа бинакарлиқ мираслириниң йоқилишидин қаттиқ әндишә қилғаниди.

Явропа парламенти 2011-йили 3-айдики қарарини из қоғлап, хитайни қәшқәрдики уйғурларни мәҗбурий көчүрүшини ахирлаштурушқа чақирғаниди. Мәзкур доклатта: «һалбуки хитайниң қәшқәрла әмәс пүтүн уйғур диярида уйғур мәдәнийити изналири болған қәдимий шәһәрлири, мәсчит һәтта қәдимий мазарлиқлирини өз ичигә алған уйғур мәдәнийәт турмушиға алақидар барлиқ гәвдилик қурулушлирини кәң көләмлик чеқишлири давам қилмақта» дәп көрситилди.

Уйғур кишилик һоқуқ қурулушниң иҗраийә директори өмәр қанат әпәнди, бу йеңи доклат тоғрисида мундақ деди: «қәшқәрниң уйғур хәлқи үчүн муһимлиқини тәсвирләш тәс. Шәһәрниң вәйран болғанлиқини көрүш бәк қорқунчлуқ. Техиму чатақ йери, бу хитай һөкүмитиниң қәстәнлик билән елип бериватқан сияситиниң бир қисми. Қәшқәр мәдәнийитимизниң йүрики иди. Бу йоқитишниң орнини толдуруш мумкин нәрсә әмәс, қәшқәрниң бешиға кәлгән бу ечинишлиқ йоқ қилиниш қисмити һазир пүтүн уйғур дияриға кеңәйди. Хитайниң уйғурларниң мәвҗутлуқиға елип бериватқан қирғинчилиқини тосуп қелиш үчүн пүтүн дуняға чақириқ қилдуқ».

Бу йеңи доклатқа оттуриға қоюлушичә, дәл қәшқәрниң өзгичилики вә уйғурлар үчүн чоңқур мәдәнийәт әһмийити болғанлиқтин, хитай һөкүмити бу символлуқ мирасларни йоқитишқа адәттин ташқири күчимәктә.

Доклатта, хитайниң қәшқәрни қайта қурушни өзиниң уйғур хәлқигә қаратқан бастуруши вә назарәт қилишини мас қәдәмдә күчәйткәнлики, қәшқәрдә миллий бастуруш юқири техникилиқ назарәт системиси билән бирләшкән һалда техиму илгириләп, аталмиш «әқиллиқ шәһәр» барлиққа кәлтүрүлгәнликигә ениқлима берилгән.

Бу һәқтә доклатта мундақ көрситилгән: «бу мәнидин ейтқанда, қәшқәрниң тәҗрибиси хитай һөкүмитиниң һазирқи уйғур нопусини контрол қилиш шәкли вә униң мисли көрүлмигән дәриҗидә ассимилятсийә қилиш һәрикитини техиму яхши чүшәндүрүп бериду.»

Мәзкур доклатни тәйярлашқа қатнашқан уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң тәтқиқатчиси петер ервин бу йеңи доклатниң һазирқи уйғур вәзийити билән болған бағлиниши һәққидә айрим тохтилип мундақ деди: «хитайниң 2000-йилларниң бешидин башлап қәшқәрдә елип барған шәһәрни системилиқ өзгәртип, мәҗбурий қайта қуруш, контроллуқ вә көзитиш системиси болса, һазир уйғур дияридики мәвҗут болған кәң көләмлик йиғивелиш лагерлири һәм уйғурларни мәҗбурий әмгәк күчи сүпитидә йөткәшкичә болған сиясәтләрниң башлиниши шуниңдәк символлуқ бир испати. Мәсилән, у җайда йоқитилғини көз билән көргили болидиған қурулушла әмәс бәлки униңдики нәччә әсирләр бойи давам қилип кәлгән һаят, мәдәнийәт вә турмуш адәтлиридур, буларниң һәммиси бу шәһәр билән тәң йоқитилмақта.

Қәшқәрдин ибарәт уйғур мәдәнийитиниң мәркизидә елип берилған бундақ мисли көрүлмигән мәҗбурий йоқитиш вә қайта қуруш тәҗрибиси бизгә хитай һөкүмитиниң уйғур җәмийитиниң мәҗбурланған нусхисини мәдәнийәт ирқий қирғинчилиқи үчүн йолға қойғанлиқини ечип бәрди».

Өмәр қанат әпәндиниң чүшәндүрүшигә қариғанда уйғур кишилик һоқуқ қурулуши «уйғур мәдәнийити бошики қәшқәрдә мәҗбурий қайта қуруш, чарлаш вә назарәт қилиш» намлиқ доклатта хитай һөкүмити вә хәлқара җәмийәткә төвәндики тәклипләрни берилгән болуп, улар хитай һөкүмитидин қәшқәрни өз ичигә алған шәрқий түркистандики уйғур мәһәллилири, мәсчит, мазар, қәбристанлиқ қатарлиқ мәдәнийәт орунлирини чеқишни дәрһал тохтитишни тәләп қилған.

Доклатта йәнә уйғурларни дөләтниң миллий аптономийә қануни, мүлүк һоқуқи қануни арқилиқ қоғдайдиған дөләт ичидики қанун-түзүмләргә әмәл қилиш, дөләт тәрипидин, хәлқаралиқ орунлар тәрипидин қоғдилидиған мәдәнийәт мираслири тизимликигә елинған барлиқ мәдәнийәт мираслирини қоғдаш вә башқилар тәләп қилған.

Доклатта улар хәлқара җәмийәткә болса: б д т ниң мәдәнийәт һоқуқи саһәсидики алаһидә доклатчиси қәшқәрниң кона шәһириниң вә шундақла уйғур райониниң һәрқайси җайлиридики мәдәнийәт орунлириниң бузулушиға мунасивәтлик учурларни хитай һөкүмитигә йәткүзүп, дәрһал инкас қайтурушини тәләп қилиши һәмдә бу йәрләрни қоғдаш пиланини түзүши керәкликини мураҗиәт қилған.

Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши өз доклатида йәнә уйғур аптоном районидики коммунистик партийә секретари чен чүәнго вә кишилик һоқуққа дәхли-тәрз қилишта мәсулийити еғир юқири дәриҗилик әмәлдарларға виза чәклимиси қоюш вә мүлкини тоңлитиш, уларға қарита америка йәршари магнитский қанунини җари қилдуруш қатарлиқ конкрет тәләп вә тәклипләрни бәргән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт