"Uyghur kishilik hoquq qurulushi" teshkilati yoqap ketken imamlarning iz-dérikini qilmaqta

Muxbirimiz nur'iman
2020-11-20
Share
muhemmet-salih-damolla-hajim.jpg Merhum muhemmed salih damollam hajim.
Social Media

Lagér shahitliri 2016-yilidin buyan xitayning "Diniy ashqunluq", "Radikalliqni tazilash" dégendek namlar bilen nurghun Uyghur diniy zatlarni tutqun qilghanliqini ashkarilighanidi.

Amérikadiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilati 19-noyabir "Imamlar nede?" dégen témida tor ilmiy muhakime yighini uyushturghan. Yighinda déyilishiche, ular xitayning tutqun qilish herikiti bashlan'ghandin buyanqi iz-déreksiz ghayib bolghan imamlar heqqide mexsus tekshürüsh élip barghan bolup, yéqinda ghayib bolghan diniy zatlar toghrisida yéngi ispatlargha érishken. Kélerki hepte bu heqte mexsus doklat élan qilidiken.

Mezkur yighin'gha qaraqash höjjetliri, tutqun qilin'ghan ziyaliylar tizimliki qatarliq muhim uchurlarni ashkarilashta hel qilghuch rol oynighan norwégiyede turushluq aktip pa'aliyetchi abduweli ayup, Uyghur muzika we medeniyiti tetqiqatchisi, uzun yil Uyghurlar arisida tekshürüshte bolghan doktor rachél xarris xanim qatarliqlar doklat bérishke teklip qilin'ghan bolup, ular Uyghur diniy zatlarning keng kölemlik tutqun qilishning asasliq nishan bolghanliqini ilgiri sürgen.

Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi pétir érwin bu doklat heqqide toxtilip mundaq dédi: "Imam islam dinida meschitlerde diniy rehberlik qilidighan kishilerni körsitidu. Ularning adette jama'et ichide wezipisi bolidu. Uyghurlar ularni 'molla' depmu ataydu. Ular keng da'irilik bilimge ige kishiler bolup, jama'etni yétekleydu. Balilargha diniy bilimlerni ögitidu. Bizning éniqlashlirimizgha qarighanda, Uyghur jama'iti ichidiki uqumushluq ziyaliylar bolsun, diniy zatlar bolsun bashta tutqun qilin'ghan. Biz a'iliside balilirigha qur'an ögetkenliki üchün tutulghan kishilerni emes, belki resmiy we gheyri resmiy halda Uyghur jem'iyitide belgilik tesirge ige bolghanliqi üchün tutulghan diniy rehberlerni közde tutuwatimiz. Bu yerde diqqet qilishqa tégishlik bir qanche muhim nuqta bar؛ birinchidin, 2016-yildin bashlap imamlarning köpinchisi tuyuqsiz ghayib bolushqa bashlighan. Ikkinchidin, 2017-yildin kéyin ashkarilan'ghanliri bolsa asasen 17 yilliq, 20 yilliq qamaq jazasigha höküm qilin'ghan. Üchinchidin, mushundaq uzun muddetlik qamaq jazasigha höküm qilin'ghanlar asasen yashqa chong yeni yéshi 50 we uningdin ashqan kishiler".

Abduweli ayup ependining éytishiche, u 2018-yili 5-aydin bashlap iz-déreksiz ghayip bolghan kishiler heqqide tekshürüsh élip barghan bolup, muhajirette yashawatqan 300 din artuq Uyghurni ziyaret qilghan. Bu jeryanda tutqun qilin'ghan, iz-déreksiz ghayip bolghan kishiler arisida diniy zatlarning köp ikenlikini bayqighan. U yéqinqi tekshürüshliri heqqide toxtilip mundaq dédi: "Bu yil iyun'ghiche yoqap ketken 613 imamning tizimlikini turghuzduq. Imamlar tutulup ketkendin kéyin Uyghur jemiyitide qandaq ehwallarning yüzbergenlikini bilish üchün lagér shahitlirini ziyaret qildim. 2018-Yili ürümchige barghan shiwétsiyelik bir tetqiqatchi bilen körüshtüm. Ularning déyishiche Uyghurlar qiyin-qistaqqa yashashtin bekrek ölüp kétishtin qorqaydighan halet shekillen'gen. Imam bolmisa ölgende namizini chüshüridighan kishi bolmasliqidin ensireydiken. Meschitler chiqilip, imamlar tutup kétilgendin kéyin islam qa'idisi boyiche axiretlik ishlirini élip bérish mumkin emes. Bu bek échinishliq".

Abduweli ayup ependi tutulghan imamlarning ichide yéshi atmishtin, yetmishtin ashqan yashinip qalghan kishilerning köp sanliqni igileydighanliqini, ularning hayatining xeterde ikenlikini tekitlidi. Uning déyishiche 2018-yili tutulghan atushluq abidin ayup isimlik imam 90 yashtin ashqan kishi bolup, hazir tumshuq shehiridiki türmide iken.

Abduweli ependi lagérdiki yashan'ghanlar heqqide munasiwetlik orunlargha iltimas sun'ghan bolup, "Ulargha köngül bülüsh kérek, ularning hayati xewp astida", dédi.

2017‏-Yili 12‏-ayda tutqun qilinip, yighiwélish lagérigha qamalghan muhemmet salih damollam, ashu waqitta 81 yashta bolup, uzun ötmey yighiwélish lagérida wapat bolghanidi.

Rachél xarris xanim xitayning Uyghur medeniyitining "Tüwrüki" bolghan islam dinini nishan qilghanliqini eskertti we mundaq dédi: "Méningche diniy zatlarning Uyghur jem'iyitidiki roli intayin muhim. Ular jama'etni yétekleydu, dini bilimlerni ögitidu. Yézilarda ular jemiyetning her qatlimigha singip ketken bolup, jama'etni bir-birige baghlap turidu. Shunglashqa imamlarning biraqla yoqap kétishi Uyghurlarning hayat qurulmisigha nisbeten ejellik zerbe bolidu".

Rachél xarris xanim uzundin buyan xelq'araning chéqilghan meschitlerge, cheklen'gen dini simowlollargha bekrek diqqetni merkezleshtürgenlikini, eslide u yerde yashaydighan insanlarning ghémini qilishning muhimliqini tekitlidi. U yene imamlargha oxshash Uyghur ayalliri arisidiki "Büwi" lerning aqiwiti heqqidimu endishe qilidighanliqini bildürdi. U mundaq dédi: "On nechche yildin buyanqi tetqiqatimida men asasen ayal diniy zatlar yeni 'büwi'ler bilen alaqide boldum. Ular imamlardek meschitlerde rolini jara qildurmaydu, emma ularning wezipisi öyde. Ular asasen ayallargha munasiwetlik dini yosunlargha yétekchilik qilidu. Ayal kishining méyitini yuyidighan, öyde kichik balilargha qur'an ögitidighan ishlarda ayallar bolmisa bolmaydu. Méning ensireydighinim, yézilardiki ayal diniy zatlar. Ular heqqide uchurgha érishish bek tes. Shuni jezim qilalaymenki 'büwi'lermu 'imam'largha oxshash yoqitiwétildi. On yil burun men yézilargha barghan waqtimdimu ayallar yerlik emeldarlarning su'al-soraqlirigha uchrayitti. Balilargha qur'an ögetkenliki üchün tutup kétilgenlermu bar idi. Men Uyghur kishilik hoquq qurulushidin ashu ayal dini zatlar heqqidimu mexsus tekshürüsh élip bérip, ular heqqide ayrim doklat teyyarlishini ümid qilimen".

Ötken yili xitay hökümitining Uyghur élide musulmanlarning diniy örp-adetlirige cheklime qoyghanliqi heqqide bir höjjet élan qilin'ghan bolup, doklatta nikah oqush, xetne qilish, isim qoyushtin tartip, ölüp ketken kishilerning méyitini yuyush, namizini chüshürüshigiche bolghan eng eqelliy diniy örp-adetlirige cheklime qoyulghanliqi ashkarilan'ghanidi. Mezkur höjjette yene ayal méyit yughuchi "Büwiler" ning méyit yughanda tekbir éytishi yaki ayet oqushi cheklen'genliki qeyt qilin'ghanidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet