Хәлқара кишилик һоқуқ хатирә күнидә уйғур вәзийити

Мухбиримиз әзиз
2020-12-10
Share
Хәлқара кишилик һоқуқ хатирә күнидә уйғур вәзийити Бирләшкән дөләтләр тәшкилати (б д т) 1948-йили 10-декабир күни "дуня кишилик һоқуқ хитабнамиси" ни елан қилған болуп, 1950-йилидин башлап һәр йили 10-декабирни "хәлқара кишилик һоқуқ хатирә күни" қилип хатириләп кәлмәктә.
Social Media

Бирләшкән дөләтләр тәшкилати (б д т) 1948-йили 10-декабир күни "дуня кишилик һоқуқ хитабнамиси" ни елан қилған болуп, 1950-йилидин башлап һәр йили 10-декабирни "хәлқара кишилик һоқуқ хатирә күни" қилип хатириләп кәлмәктә. Әнә шу вақитлардин башлап кишилик һоқуқниң әмәлийәттә инсанийәткә ата қилинған әң әқәллий һәқләрдин икәнлики тәдриҗий һалда кишиләрниң чүшәнчисидин орун елишқа башлиди. Һалбуки аридин 70 йилчә өткәндә болса бу һалниң хитайда, болупму алимлар вә мутәхәссисләр "ишғалийәт астидики земин" дәп атайдиған уйғур диярида барғанчә арқиға қарап меңиватқанлиқи, әмдиликтә болса дуня хәлқи унтушқа башлиған "зор көләмлик қирғинчилиқ" ниң пүткүл уйғурлар бешиға келиватқанлиқи барғанчә зор һесдашлиқ вә қоллашқа игә болушқа башлиди.

Уйғур дияриниң "кишилик һоқуқ" саһәсигә нәзәр салғанда хитай компартийәсиниң илгирики вақитларда "һөкүмәткә шилтиң атқан" дәп қарилидиған бир қисим шәхсләрни җазалаштин һазир пүткүл уйғур миллитини һуҗум нишани қилишқа өткәнликини байқаш қийин әмәс. Лагер васитисидә давам қилған бу һуҗумда яш вә оттура яш әрләр лагерларға қамилип, хитай һөкүмитиниң нәзиридә "биваситә қаршилиқ көрсәткүчи күчләрниң тазилиниши" әмәлгә ашурулған болса, лагер ичидә вә сиртида җисманий хорлуққа дуч келиватқан уйғур қиз-чоканлири, шуниңдәк гөдәкләр түрлүк түмән шәкилләрдә ипадилиниватқан "контроллуқ" ниң азабини чекишкә башлиди.

Болупму бу җәһәттә ташқи дунядикиләрни "хитай компартийәси уйғурларға қарита қирғинчилиқ сияситини иҗра қилмақта" дейишкә елип кәлгән әң муһим һадисиләрниң бири хитай компартийәсиниң уйғур нопусини мәҗбурий контрол қилиш тәдбирлири болди. Бу җәрянда хитай һөкүмитиниң мәҗбурий бовақ чүшүрүш, мәҗбурий туғмас қиливетиш вә мәҗбурий болған пиланлиқ туғут сиясити бойичә иш көрүши һәққидики маддий испатларниң оттуриға чиқиши хитай һөкүмитиниң "үч хил күчләргә вә террорлуққа қарши туруш" һәққидики тәшвиқатлириниң маһийитини техиму ашкарилиди. Бу тоғрисида сөз болғанда вашингтон шәһиридики коммунизм қурбанлири хатирә фондиниң тәтқиқатчиси доктор адрян зенз мундақ дәйду.

"туғутниң алдини елиш вә мәҗбурий туғмас қиливетиш тәдбирлириниң тездин кеңийип уйғурлар яшаватқан һәрқайси наһийәләргичә ямришини һечким ойлимиған иди. Бу һәқиқәтәнму адәмни шүркәндүриветидиған бир һадисә болди. Болупму мәҗбурий әмгәк һәққидики учурлар дәсләп мәлум болғанда кишиләр буниңға анчә көңүлшип кәтмиди. Дәрвәқә у вақитларда кишиләр бу хилдики лагерларниң әмәлийәттә мәҗбурий әмгәк вә туғут чәкләш билән қанчилик мунасивити барлиқи һәққидә йетәрлик чүшәнчигә игә әмәс иди. Йәнә келип хитай һөкүмитиниң ‹намратлиқни түгитиш үчүн уйғурларни ишқа орунлаштуруватимиз' дегән мәзмундики тәшвиқатлири шу вақитларда нурғун көзләрни ‹көрмәс' қилип қойди. Әмма бу һәқтики испатларниң көпләп оттуриға чиқишиға әгишип биз андин булар оттурисидики бағлинишни чүшинишкә башлидуқ. Бу хилдики мәҗбурий әмгәк вә туғут чәкләш әнә ашу тәриқидә муһим болғанлиқи үчүн нөвәттә буниңға қарши қандақ тәдбир елиш техиму әстайидил ойлинишқа тегишлик бир мәсилә болуп қеливатиду."

Бу хилдики туғут чәкләш һәққидә сөз болғанда хитай һөкүмити шунчә көп пакитларни бирақла инкар қилип, өзлириниң әмәлийәттә уйғурларға қанчилик көп "туғут етибари" бәргәнликини, уйғурлар нопусиниң изчил көпийиш һалитидә болуп кәлгәнликини тәкитләйду. Бу тоғрисида сөз болғанда "кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати" хитай бөлүминиң директори софи ричардсон буниң "ашкара ялғанчилиқ" икәнликини, нөвәттә уйғурларни контрол қилишниң "бовақлар" дин сирт, йәнә әркин дунядики уйғурларғиму кеңийиватқанлиқини алаһидә тәкитләйду.

"туғут контроллуқи һәққидә дәрвәқә хитай һөкүмити һәрқачан өзлириниң ‹аз санлиқ' болғанларға етибар берип кәлгәнликини, буниң ашу кишиләрни бәкму хурсән қилғанлиқини тилға алиду. Әмма биз зиярәт қилған вә сөзләшкән кишиләр тамамән башқичә мәнзирини тәсвирләйду. Бу һазир һәммила кишигә мәлумлуқ ‹ашкара мәхпийәтлик' болуп қалди. Өткән бирнәччә йилға қарайдиған болсақ әмди хитай һөкүмити дөләт ичидики бу хил контроллуқтин һалқип хәлқара җәмийәтни, шундақла һәрқайси дөләтләрни шу җайлардики уйғурларни қайтуруп беришкә қисташқа башлиди. Бәзи җайлардики уйғурларни болса ашкарила қайтип келишкә қистиди. Қайтқанларниң тәқдириниң немә болғанлиқиму һазир бизгә бәш қолдәк аян."

Уйғур дияридики кишилик һоқуқниң әң йеқинқи әһвали һәққидә сөз болғанда һәммидин бәкрәк диққәтни қозғайдиған бир һадисә хитай һөкүмитиниң уйғурларни "заманиви қуллар әмгики" гә селиши һесаблиниду. Болупму 2017-йилидин буян юқири пәллигә чиқиватқан лагерлар мәсилисиниң әмәлийәттә мәҗбурий әмгәк билән зич бағлиниши, қисқиғинә муддәттә аз дегәндиму 80 миң уйғур тутқунниң хитай өлкилиридики завутларға ишчилиққа йөткилиши, бу һалниң 2020-йилиниң ахириға кәлгәндиму изчил давам қилиши бу ишларниң пиланлиқ вә қәдәм-басқучлуқ қилип лайиһиләнгән қурулуш икәнликини намаян қилди. Йәнә келип бир қисим җайлардики лагерларниң биқинида мушу хилдики мәҗбурий әмгәк ишқа ашидиған завутларниң қурулуши болса буниң қисқа вақитта ахирлишидиған һадисә әмәсликиниму ишарә қилишқа башлиди. Дәл мушу һадисиләрни көздә тутуп америка сода министирлиқи, ташқи ишлар министирлиқи вә малийә министирлиқи тездин хитай билән болған импорт-експорт содисиға мунасивәтлик бир қатар тәдбирләрни оттуриға қоюп, бир қисим ширкәтләрни "қара тизимлик" кә алди. Шундақла бу хил мәҗбурий әмгәккә четишлиқ мәһсулатларниң америка базириға киришини мәни қилип, хитайниң експорт содисиға қақшатқуч зәрбә бәрди. Техиму муһими америка һөкүмити йеқинда елан қилған "хитайниң пахта мәһсулатлирини бирдәк импорттин чәкләш" һәққидики бәлгилимиси техиму көп ғәрб дөлитиниң бу һәқтики бирликсәпкә әгишишигә түрткә болушқа башлиди. Әмма тәтқиқатчи адрян зензниң қаришичә, бу һал йәнила нөвәттә уйғурлар диярида давам қиливатқан иҗтимаий паҗиәләрни чәкләш үчүн техи йетәрлик әмәс икән.

"һәрқайси һөкүмәтләр һазир бу зулумларниң характерини бекитиш һәққидә кәскинрәк мәвқәдә болуши һәмдә буниң қирғинчилиқ икәнлики һәққидә қарар елиши лазим. Буниңда бирләшкән дөләтләр тәшкилатиму бир кишилик һәссә қошуши лазим. Болупму һәрқайси һөкүмәтләрниң ашкара һалда хитай һөкүмитиниң зулумлирини әйиблиши бәк муһим. Болупму явропа вә башқа җайлардики һөкүмәтләр шундақ қилиши лазим. Шундақ болғандила бу һәқтә техиму әмәлий болған тәдбирләрни елишқа йол ечилиду. Әқәллийси һазир һәрқайси дөләтләр бирликтә хитай һөкүмити саһибханилиқ қилмақчи болған қишлиқ олимпик йиғинини байқут қилиштин ишни башлиған болса бәк яхши болатти."

Бу җәһәттә софий ричардсонму мушуниңға охшап кетидиған қарашта. Униң пикричә, нөвәттә хитай һөкүмитиниң чегра һалқиған соғуқ қоллири һәрқайси дөләтләр вә тәшкилатлар үчүн еғир "тил қислиқи" пәйда қиливатқанда америка башлап бәргән уйғурларниң һәқлирини қоғдаш һәрикитигә техиму көп әгәшкүчиләрни җәлп қилиш һазир әң муһим вәзипиләрдин һесаблинидикән.

"(хитай һөкүмитиниң) инкаси һәрқачан уйғурларниң кишилик һоқуқлириға еғир дәхли-тәруз қилип турупму йәнила шундақ устилиқ билән гәп йорғилитиш болуп келиватиду. Шундақ болғанлиқи үчүн америка ‹уйғур кишилик һоқуқ сиясити қануни'ни елан қилди. Уйғурларниң һазирқи әһвалидин елип ейтқанда бу бәкму зор әһмийәткә игә бир қәдәм. Әмма буниңлиқ билән һәммә иш ахирлашқини йоқ. Йәнә көплигән хәлқаралиқ тәшкилатлар уйғурлар мәсилисидә давамлиқ аҗизлиқ қиливатиду. Уйғурлар дуч келиватқан кризисқа қарита техиму күчлүк тәдбирләр елинмайватиду. Һазир гәрчә көплигән язма һөҗҗәтләр җакарлиниватсиму әмәлий һәрикәт көп әмәс. Шуңа һазир һәрқайси дөләтләр бирликтә мушу сәпкә қетилса уларниң қануний вә әхлақий бесимлири уларниң кишилик һоқуқларни техиму яхши қоғдишиға йол ачқан болатти."

Мутәхәссисләрла әмәс, һәрқайси һөкүмәтләрму әйибләватқан диний етиқад әркинликиниң тартивелиниши нөвәттә уйғур дияридики "мәдәнийәт қирғинчилиқи" ниң бир чоң мисали болуватқанлиқи мәлум. Һазир бу һалниң "қанунсиз диний паалийәтни чәкләш" басқучидин һалқип уйғурлардики барлиқ диний паалийәтләрни чәкләш, шуниңдәк уйғурларни аллиқачан турмуш адәтлири билән юғурулуп кәткән диний қаидиләрдин ваз кечишкә мәҗбурлаватқанлиқи, буниң болса маһийәттә уйғурларниң өзигә хас барлиқ кимлик бәлгилириниң йоқитилишиға "йешил чирағ" йеқиватқанлиқи һәммила кишини әндишигә селиватқан әң еғир мәсилә икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт