"тарих унтуп кәткән аял-аминә буғра" намлиқ китабчә нәширдин чиқти

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2021-04-29
Share
Уйғур миллий азадлиқ инқилабиниң рәһбәрлиридин бири, тарихчи мәрһум муһәммәтимин буғра вә ханими аминә буғра. "тарих унтуп кәткән аял-аминә буғра" намлиқ китабтин елинған.
RFA/Erkin Tarim

Уйғур миллий азадлиқ инқилабиниң рәһбәрлиридин бири, тарихчи мәрһум муһәммәдимин буғраниң ханими аминә ханим һәққидә йезилған "тарих унтуп кәткән аял-аминә буғра" намлиқ китаб әнқәрәдики уйғур иниститути тәрипидин нәшир қилинди. Шиветсийәдә туруватқан уйғур зиялийси шаир абдүшүкүр муһәммәт язған китабчида аминә буғраниң һаят кәчүрмишлири, бир уйғур ханим болуш сүпити уйғур җәмийитидә ойниған роли баян қилинған. 64 Бәттин тәркип тапқан, 20-апрел күни түркийәдә йоруқ көргән бу китабчида мәрһум аминә буғраниң һаяти әкс әттүрүлгән көплигән тарихий сүрәтләргә орун берилгән.

Биз китаб һәққидә техиму тәпсилий мәлумат игиләш үчүн китабниң аптори абдүшүкүр муһаммәт билән телефон сөһбити елип бардуқ. У муһәммәдимин буғра билән ханими аминә буғраниң өмрини уйғурларниң азадлиқ инқилабиға атиған кишиләр икәнликини, гәрчә муһәммәдимин буғра бүгүнки уйғур оқурмәнлиригә тонушлуқ болсиму, әмма аминә буғра һәққидә мәлуматларниң азлиқини, шу сәвәбтин бу китабчини язғанлиқини баян қилди.

"тарих унтуп кәткән аял-аминә буғра" намлиқ китабчиниң аптори абдүшүкүр муһәммәт әпәнди мәзкур китабчиниң йезилиш җәряни вә мәзмуни тоғрисида мәлумат берип, мундақ деди: "мән бу китабчини йезиш үчүн көп издәндим. 1930-Вә 1940-йилларға мунасивәтлик нурғун материялларни көрдүм, издәндим, бәзилирини тарих тәтқиқати билән шуғуллиниватқан дост-бурадәрләрдин сораш арқилиқ материял мәнбәлиригә игә болдум. Америка вә тәйвән архиплиридики аминә буғра тоғрисидики бәзи материялларни әкәлдүрдүм. Шу арқилиқ аминә буғра тоғрисидики чүшәнчилиримму чоңқурлап маңди. Буларни оқуғансери аминә буғраға болған һөрмәт вә қайиллиқим өсүп барди. Чүнки аминә буғраниң өзиму диний мәктәптә оқуған, әйни вақиттики аз сандики уйғур аяллириниң бири болсиму, лекин у кейинчә муһәммәдимин буғра билән той қилип инқилап қилиш җәрянида дәврниң, заманниң, сиясәтниң еһтияҗи һәм шундақла өзи яшаватқан шу сиясий муһитниң еһтияҗиға асасән өзини мукәммәлләштүрүп маңған. Мән китабда бу җәрянларни аңлаттим."

Тарихий мәнбәләрдә баян қилинишичә, 1930-1940-йилларда уйғур аяллириниң көпи аилә аяли болуп, җәмийәттә анчә көзгә көрүнмигән. Мундақчә қилип ейитқанда, җәмийәттә сиясий, иҗтимаий паалийәт билән актип шуғуллиниватқан аялларниң сани бәкму аз болған. Мәзкур китабчиниң аптори абдүшүкүр муһәммәт әпәнди бу һәқтә мәлумат берип, мундақ деди: "аминә буғра 1930-1940-йиллардики көп қисим уйғур аяллириға охшаша өйидин чиқмай олтурған әмәс, бәлки сиртқа чиқип өзиниң талантини җари қилдуруш билән биргә өзиниң қияпәтлиридиму өзгириш ясап заманға лайиқлашқан бир аял. Униң рәсимлиридин көрүвелишқа болидуки, униңда 1930-1940-йиллардики әң мәдәний аялларниң қияпитини көрүмиз. У өзиниң мәдәний кийиниши вә заманға лайиқ гәп-сөзлири арқилиқ өзиниң сиясий сәһнидики орнини ярқин бир һаләткә кәлтүргән."

"тарих унтуп кәткән аял-аминә буғра" намлиқ бу китабчиниң аптори абдүшүкүр муһәммәт әпәнди бу һәқтә мундақ бир мисални баян қилип өтти: "американиң үрүмчидә турушлуқ баш консулиниң аяли винко пакистон ханим үрүмчигә йеңи кәлгән вақитлирида, үрүмчидә қурулған бирләшмә һөкүмәткә қатнашқан рәһбәрий кадирларниң өйлирини зиярәт қилип, улар билән сөһбәтләшкән. Шу җәрянда аминә буғра ханим америка консулиниң аяли винко пакистонда чоңқур тәсир қалдурған. Аминә ханимниң гәп-сөзлири, кейинишлири, олтуруп-қопушлири, кишиләргә болған муамилилири худди ғәрб әллиридә туғулуп чоң болған, ғәрб мәдәнийитиниң тәсиригә учриған бир аялдәк тәсир бәргән вә һәйран қалдурған. Бурһан шәһидиниң ‹шинҗаңниң 50 йили' намлиқ әслимәсидиму аминә буғра һәққидә тохтилип, униңға болған һәйранлиқини ипадилигән. Мушу мәлуматларниң һәммиси маңа бәк тәсир қилған иди. Шу сәвәбтин мән тарихта унтулуп кетилгән аял аминә буғра һәққидә бу китабчини йезип чиқтим вә китабчида буларни аңлаттим."

Шивитсийәдә туруватқан уйғур зиялиси абдүшүкүр муһәммәт язған "тарих унтуп кәткән аял-аминә буғра" намлиқ китабда мәрһум аминә буғраниң 1946-йили қурулған бирләшмә һөкүмәттә аяллар бирләшмисиниң рәиси болуп вәзипә өтигәнлики, шундақла 1946-йили нәнҗиңдә ечилған гоминдаң хәлқ вәкилләр қурултийиға қатнишидиған ‹шинҗаң вәкиллири һәйити' ниң муавин башлиқи болуп барғанлиқи, мәрһум әхмәтҗан қасимниң мәзкур вәкилләр һәйитиниң рәиси болуп барғанлиқи оттуриға қоюлған. Китабчида йәнә аминә буғраниң нәнҗиңгә барғандин кейинму өзиниң салапити вә таланти билән кишиләрниң диққитини тартқанлиқи баян қилинған.

Аптор абдүшүкүр муһәммәт әпәнди уйғур аяллири ирқий қирғинчилиққа учраватқан, әрлиридин, бала-чақилиридин айрилип қеливатқан бүгүнки күндә аминә буғраниң роһиниң уйғур аяллирини ойғитишта зор әһмийәткә игә икәнликини баян қилди.

Биз мәзкур китабчә һәққидә көз қаришини оттуриға қойған әнқәрәдики уйғур тәтқиқат иниститути мудири, истиратегийә мутәхәссиси тарихчи әркин әкрәм әпәндини зиярәт қилдуқ. У мәрһум аминә буғраға юқири баһа бәрди.

Мәрһум аминә буғра 1915-йили хотәндә туғулған. Аминә буғра балилиқ чағлирида диний мәктәпни пүттүргәндин кейин аниси вә башқилардин кейим тикишни өгәнгән. 1929-Йили муһәммәдимин буғра билән той қилған. Униң балилиқ чағлири тоғрисида көп мәлумат йоқ. Аминә буғра 1951-йили 12-айниң 22-күни түркийәгә келип олтурақлашқан. 1964-Йили 5-айниң 17-күни түркийәниң пайтәхти әнқәрәдә кесәллик сәвәби билән аләмдин өткән. Мәрһум аминә буғра әнқәрәдики җәбәҗий әсри мазарлиқиға дәпнә қилинған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт