«Шәрқий түркистандин хәвәр бар, ғулҗа тәсиратлирим» намлиқ китаб нәшридин чиқти

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2020-04-13
Share
ghulja-tesiratlirim-kitab.jpg Түркийә язғучиси мәмәт ләвәнт қая әпәнди язған «шәрқий түркистандин хәвәр бар, ғулҗа тәсиратлирим» намлиқ китаб.
RFA/Erkin Tarim

2017-Йилиниң башлиридин тартип хитай һөкүмити уйғур диярида җаза лагерлирини қуруп кишиләрни қамашқа башлиғандин кейин уйғур дияриға берип келиватқан муһаҗирәттики уйғурлар һәтта түркләрниңму йоли тосулди. Бу кишиләрниң бәзилири бурун уйғур дияриға берип зиярәт қилған вақтидики тәсиратлирини иҗтимаий таратқуларда, тор гезит вә журналлирида елан қилишқа башлиди. Һәтта бәзи язғучилар тәсиратлирини китаб шәклидә нәшр қилдурушқа башланди. Әнә шундақ китабларниң бири түркийә язғучиси мәмәт ләвәнт қая әпәнди язған, өзиниң 2012-йилиниң ахиридин 2013-йилиниң башлириғичә ғулҗада көргән вә бешидин өткүзгәнлири баян қилинған «доғу түркистандан хабәр вар», йәни «шәрқий түркистандин хәвәр бар, ғулҗа тәсиратлирим» намлиқ китабдур.

154 Бәтлик мәзкур китабни түркийәниң трабзон шәһиридики «алқа» нәшрияти нәшр қилған болуп, китабниң муқависиға ай-юлтузлуқ көк байрақниң ләпилдәватқан сүрити берилгән.

Мәзкур китабниң аптори мәмәт ләвәнт қая әпәнди китабниң ахирида китабниң мәзмуни тоғрисида қисқичә мәлумат берип мундақ дәп язған: «бүгүн уйғурлар мәвҗудийитини қоғдап қелиш үчүн күрәш қилмақта. Хитайниң ишғалийити астидики шәрқий түркистанлиқлар авазини дуняға аңлитишқа тиришмақта. Мән 2012-йили 9-айдин 2013-йили 1-айғичә шәрқий түркистанниң ғулҗа шәһиридә турдум. Мән шевә тили өгиниш үчүн виза елип барған болсамму хитай бихәтәрлик хадимлириниң һәр хил тосалғулириға учридим шундақла хитайниң шәрқий түркистанлиқларға елип бериватқан бесим сияситини өз көзүм билән көрдүм. Мәзкур китабта мән ғулҗада турған 5 ай җәрянида көргән-аңлиғанлирим вә бешимдин өткүзгән сәргүзәштлиримни тәсирлик қилип баян қилинған».

Китаб һәққидә зияритимизни қобул қилған язғучи мәмәт ләвәнт қая әпәнди «шәрқий түркистандин хәвәр бар, ғулҗа тәсиратлирим» намлиқ китабни йезиш пикриниң пәйда болуш җәряни тоғрисида мәлумат берип, мундақ деди: «сизгиму мәлум болғинидәк мән 2012-йилиниң ахирида оқуш үчүн шәрқий түркистанға барған идим. Түркийәдики бәзи достлирим у йәрдә көргәнлиримни, һес қилғанлиримни һәр күн йезип елхәт арқилиқ әвәтип турушумни илтимас қилғаниди. Һәр күни изчил һалда интернетни ишлитәлмигән болсамму, лекин давамлиқ һалда ғулҗада көргәнлиримни, тәсиратлиримни вә туйғулиримни йезип елхәт гурупписидики достлиримға әвәтип турғанидим. Дәл у күнләрдә хитай коммунист партийәсиниң қурултийи чақирилип һазирқи дөләт рәиси ши җинпиң һакимийәт бешиға кәлгәниди. У чағ дәвр бөлгүч бир чағ иди. Мән түркийәгә қайтип кәлгәндин кейин бәзи достлирим мениң бу язғанлиримниң ғулҗада өз көзүм билән көргән вә бешимдин өткүзгән ишлар болғачқа зор қиммәткә игә икәнликини, түрк оқурмәнләрниң пайдилиниши үчүн китаб қилип нәшр қилдурушум керәкликини ейтти. Шуниң билән мән бу китабни бу йил 3-айниң ахирида нәшр қилдурдум».

У, китабида немиләрни язғанлиқини, радио аңлиғучиларға бир қанчә тәсирлик мисал билән аңлитишни халайдиғанлиқини баян қилип мундақ деди: «китабниң мәзмуниниң һәммисини хуласиләп беришим мумкин әмәс, лекин силәргә бир қанчә тәсирлик мисал билән китабимни аңлитай. Мән ғулҗаға бериштин бурун университетларда дәрсләрниң көпи уйғур тилида өтүлидикәнтуқ. Мән барғанда бир һөҗҗәт чүшүрүп барлиқ оқутқучиларни йиғип хитайчә дәрс берәләмсиләр? дәп сорапту. Хитайчә дәрс берәләймән дегән кишиләр оқутқучи болуп хизмәт қиливерипту. Дәрс берәлигүдәк хитайчә билмәймән дегәнләрни дәрһал хизмәттин бошитиветипту, йәнә бәзи оқутқучиларни болса мәктәпләрдә ишик баққучи қилип қоюптикән. яшларниң көпи ана тилини раван сөзлийәлмәйдикән. Әң қизиқарлиқ болғини мәктәпләрдә уйғурчә вә қазақчә дәрс өтүш чәкләнгән болсиму, лекин мәктәпләрниң хәвәрлиридә уйғур вә қазақ тиллирида компартийәниң сиясәтлирини тәшвиқ қилинивататти. Уйғур оқуғучилар мәҗбурий әмгәккә селинатти. Ғулҗадики хитайларниң нопуси уйғурларниңкидин көп иди. Давамлиқ хитайларниң көчүп келип орунлишиватқанлиқини көрдүм. Қисқиси китабида ғулҗада турған 5 ай ичидә көргән, һес қилған, бешимдин өткәнләрниң һәммисини яздим»

Язғучи мәмәт ләвәнт қая әпәнди 2012-йили 9-айдин 2013-йили 1-айниң ахириғичә или педагогика институтида шевә тили өгәнгән, бу җәрянда көп сандики уйғур, қазақ, шевә, моңғул вә дағур қатарлиқ милләтләрдин оқуғучилар билән достлуқ мунасивәтлири орнатқан. Лекин җамаәт хәвпсизлик идариси уни давамлиқ сақчи идарисигә чақирип соал сорап, туруш рухсити бәрмәй аварә қилған. Шевә райониға берип, шибәләр билән сөзлишишигиму рухсәт бәрмигән. У, бу һәқтә бизгә мәлумат берип мундақ деди: «мән түркийәдин ғулҗаға оқушқа барған бир оқуғучи болуш сүпитим билән қатму-қат қийинчилиқларға дучар болдум. Немишқа кәлдиң дәп сорап сақчи туруш рухситиниму миң тәстә бәрди. Мән шевә тилини өгәнгили барған идим, мениң ғулҗадин 12 километир узақлиқтики шибәләр олтурақлашқан җайға беришимғиму рухсәт қилмиди. Бир күн сақчи идарисидин рухсәт алмай оғрилиқчә шибәләрниң наһийәсигә берип кәлдим. Бундин 8 йил бурун бунчиливала бесим бар иди. Бүгүнки күндә хитайниң бесими қатму-қат күчийип кәтти. Шуңа шәрқий түркистан мәсилисигә қизиқидиғанлар үчүн китабим пайдилиниш материяли болар дәп ойлаймән».

Уйғур зиялийси, истанбулдики уйғур академийәси тармиқидики хитай тәтқиқат институти мудири доктор фәрһат қурбан тәңридағли әпәнди китабни оқуғанлиқини, уйғурларниң еғир вәзийитини бир түркниң көзитиши билән аңлитилишиниң муһим икәнликини баян қилди.

Түркийә язғучиси мәмәт ләвәнт қая әпәнди бу әсәрдин башқа йәнә уйғур тарихиға аит бәдиий әсәрму язған болуп, униң «чөлдики опера» намлиқ романи 2012 йили истанбулдики «қутуп юлтузи» нәшрияти тәрипидин нәшр қилинғаниди. 197 Бәттин тәркиб тапқан мәзкур романда идиқут уйғур дөлитиниң язлиқ пайтәхти бәшбалиқ шәһиридә 1020-йилидин 1029-йиллири оттурисида йүз бәргән вәқәләр баян қилинған. Китабта ашу йилларда яшиған юла исимлик яш қизниң иш излири вә ишқи-муһәббити баян қилинған болуп, буниңдин башқа йәнә бу мәзгилдики уйғур мәдәнийити намаян қилинғаниди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт