Kitab söhbiti: Uyghur diyaridiki zor tutqunning sewebi we paji'elik netijisi

Muxbirimiz eziz
2022-03-11
Share
Kitab söhbiti: Uyghur diyaridiki zor tutqunning sewebi we paji'elik netijisi “Shinjangdiki jiddiy weziyet: xitayning Uyghurlarni zor kölemde tutqun qilishining sewebliri we netijisi” namliq toplamning muqawisi.
Social Media

Awstraliye döletlik uniwérsitétining proféssori maykil klarkning tirishchanliqida 2019-yili séntebirde Uyghurlar heqqide bir qétimliq xelq'araliq ilmiy muhakime yighini chaqirilghan idi. Shu qétimliq yighinda shan robérts, derrén baylér, timosiy gros, anna xayés, jéymis léybold, jo'anni simit, déywid tabin, ablimit baqi qatarliq mutexessisler oqup ötken ilmiy maqalilerning téximu kéngeytilgen we tüzitilgen nusxisi 2022-yili féwralda manchéstér uniwérsitétida “Shinjangdiki jiddiy weziyet: xitayning Uyghurlarni zor kölemde tutqun qilishining sewebliri we netijisi” dégen namda toplam bolup neshr qilindi.

Mezkur toplam qamaqtiki Uyghur sha'iri abduqadir jalalidinning “Yanarim yoq” namliq shé'irining jashu'a frémen ishligen in'glizche terjimisi bilen bashlinidu. Toplamning muqeddimiside mezkur toplamning tehrirlikini üstige alghan proféssor maykil klark Uyghur diyarida nöwette otturigha chiqiwatqan hemde dunyaning zor derijidiki diqqitini qozghawatqan jiddiy weziyet heqqide toxtilip “Bu tereqqiyatlar we ahale köchürüsh asasidiki mustemlikichilik mahiyette medeniyet qirghinchiliqigha yol échiwatamdu?” dep so'al qoyidu.

Aptorning qarishiche, manjular qurghan ching impériyesi jungghariye wadisidin tarim oymanliqighiche bolghan keng makanni ishghal qilip, bu makanni yerlik hökümdarlar arqiliq wasitilik idare qilishni bashlighan 1759-yilidin tartip bu halni uzél késil özgertken hemde yerlik musulmanlarning yaqubbeg bashchiliqida qurup chiqqan musteqil dölitini halak qilip bu rayon'gha “Shinjang” dégen mustemlikichilik xaraktéridiki namni bergen 1884-yilighiche bolghan ariliqta bu rayon'gha nopus köchürüsh qurulushida héchqanche utuq qazinalmighan. Bu rayonni heqiqiy menidiki mustemlikigimu aylandurup chiqalmighan. Ching impériyesining ghayet zor sanda xitay nopusini köchürüsh arqiliq nopus, medeniyet we siyasiy jehettin mutleq üstünlükni qolgha keltürüp bu rayonni üzül-késil ‍özgertish urunushi 1911-yili ching impériyesining halak bolushi bilen teng sugha chilashqan. 20-Esirning bashlirida xitay döliti chak-chékidin bösülüp ichki urushqa pétip qalghanda türkiy tilliq musulmanlarning ikki qétim “Sherqiy türkistan islam jumhuriyiti” ni jakarlishi bu urunushqa qayturulghan küchlük bir jawab bolghan. Shunga xitayning bu rayonni mustemlikige aylandurush yolidiki urunushliri 1949-yilidin kéyin zor utuqlargha érishken. Bolupmu “Gherbiy qisimni keng kölemde échish” we “Bir belwagh bir yol qurulushi” dégenler buni eng yughuri pellige chiqarghan hemde xitayning ahale yötkesh sheklidiki mustemlikichilik endizisini ghayet zor derijide mustehkemligen. Buning bilen yerlik xelq, yeni xitay hökümitining neziride “Bashqilar” dep qarilidighan kishilerni medeniyet we jismaniy jehettin pütünley yoqitip, ularning ornini köchmenler mustemlikichiliki sheklidiki “Yéngi jem'iyet” bilen qaplash nöwettiki siyasiy küreshning axirqi nishani bolup qalghan.

Sidnéy téxnologiye uniwérsitéti uyushturghan mezkur toplam heqqidiki kitab söhbitide Uyghurshunaslardin doktur déywid brofiy bu mesililer heqqidiki so'allarni proféssor maykil klarkqa hawale qilidu. Proféssor maykil bu heqte toxtilip buningda üch xil ehwalning mewjutluqini alahide tekitleydu.

“Méningche bu ehwallarni mundaq üch jehettin chüshinish mumkin. Birinchidin, shinjangdiki zor kölemlik tutqun hélihem oxshimighan shekillerde izchil dawam qiliwatidu. Yene kélip qolgha élin'ghan kishilerning türmilerge yollinish nisbiti téz sür'ette éshiwatidu. Bolupmu shinjangdiki mejburiy emgekte bu kishilerning qandaq aqiwetke duchar boluwatqanliqi bekmu ashkara namayan boluwatidu. ‍Ikkinchidin, lagérlarning sirtidiki mukemmel sistéma alghan nazaret méxanizmi burun qandaq bolsa hazirmu shu qélipta dawam qiliwatidu. Üchinchidin, shinjangda némilerning boluwatqanliqi hazir ilgiriki waqitlargha qarighanda tashqi dunyagha bekla roshen halda ashkara boluwatidu. Yene kélip amérika bilen xitay otturisida shekilliniwatqan yéngi “Soghuq urush” ta Uyghurlar mesilisi bir muhim ‛bazghan‚ bolup qaldi.”

Toplamning “Tékistler” qismida shan robérts, sandirina katris we anna xayés qatarliqlar nöwette Uyghur diyarida mewjut boluwatqan siyasiy weziyetning kélip chiqishidiki tarixiy sewebler heqqide toxtalghan. Bolupmu doktur sandirina katris Uyghur jem'iyitide hazir hemmila yerni qaplighan zor tutqun we lagér sistémisini chöridigen halda bir qisim kishilerning 1966-yilidin 1976-yilighiche dawam qilghan “Medeniyet zor inqilabi” din buning jawabini izdewatqanliqini körsitidu. Uning qarishiche, xitay hökümitining chén chu'en'goni aldigha chiqirip qoyup ijra qiliwatqan basturush herikiti xitay hökümitining dunyagha kelgendin buyanqi Uyghur diyarini xitayning bir qismigha aylanduruwétish urunushining dawami xalas. Shunga bu xil jawab izdesh métodi bekla birtereplimilik hésablinidu. Nöwettiki ré'alliqta körülüwatqan köpligen “Yoqitish” heriketliri we “Sadaqetmenlik” heriketliri shekil jehette heqiqetenmu “Medeniyet zor inqilabi” dewridikige oxshap kétidu. Söyün'gül chanishéw, memtimin hoshur, mirzahid kérimi qatarliqlarning Uyghurche élan qilin'ghan eserliride buning tepsilatliri bayan qilin'ghan. Emma u waqitlarda némila bolmisun Uyghur jem'iyitide xitay hökümiti “Ishenchlik” we “Yaxshi” dep qaraydighan Uyghur kadirlar xéli zor sanda mewjut bolghan. Emma nöwette xitay hökümitining neziride héchqandaq “Ishenchlik” Uyghur mewjut emes. Uyghurlar üchünmu Uyghur bolushning héchqandaq imkaniyiti qalmighan. Uyghurlar birdek döletning düshmini, dep qarilishqa bashlighan. Shunga u nöwettiki Uyghur jem'iyitining ehwalini xulasilep bu hal emeliyette 1957-yili “Ongchilargha zerbe bérish” herikiti mezgilidiki ré'alliq bilen parallél kélidu, dep qaraydu. Chünki birinchidin her ikki dewrdiki siyasiy basturushni partiye we hökümet bir qolluq kontrol qilghan. Ikkinchidin, milliy terkib her ikkiside bash nishan qilinip, Uyghur kadirlar we ziyaliylar asasliq yoqitish obyékti qilin'ghan, yeni eyni waqittiki “Yerlik milletchilik” bilen hazirqi “Ikkiyüzlimilik” bir qéliptin chiqqan. Üchinchidin, bu xil herikette ghayet zor sandiki Uyghur serxilliri yoqitilghandin kéyin partiye we hökümet bu küreshlerni qilchilikmu inkar qilish pozitsiyeside bolmighan. Xitay hökümitining meqsetliri bu küreshlerde emelge ashidighan bolghachqa “Qayta terbiyelesh merkizi” tézla omumlashqan we toxtawsiz dawamlashqan.

Proféssor shan robérts bolsa Uyghur diyaridiki siyasiy weziyette körülgen bu jiddiy özgirishning néme üchün del mushu waqitlarda otturigha chiqishi heqqide toxtilidu. Uning qarishiche, xitay döliti eng kéyin dégendimu 19-esirdin bashlap izchil bu rayondiki yerlik xelqni xitay medeniyitige sélishturghanda ghayet zor derijide “Qalaq” we “Medeniyetsiz” dep xatirige élip kelgen. Shi jinping hakimiyet béshigha chiqqandin kéyin zamaniwi xitay döliti üchün bir yéngi ülge yaritishqa bel baghlighan. Bu ülgide mustemlikisizleshtürüsh we köp xil medeni'iyetning bille mewjut bolushigha qilchilikmu orun qaldurulmighan. Eksiche “Xitay merkezchiliki” asas qilin'ghan dölet medeniyiti xitay bolmighan milletlerni assimilyatsiye qilip toluq halda özige singdürüwétishni bash nishan qilghan. Bu heriketni tashqi dunyadin yoshurush üchün özlirining “Térrorluq we ashqunluqqa qarshi küresh” qiliwatqanliqini buninggha qalqan qilghan. “11-Séntebir weqesi” din kéyinki térrorluqqa qarshi dunyawi urush buninggha maydek bahane bolup bergen. Ene shu teriqide nöwettiki siyasiy basturush nahayiti sistémiliq halda emelge ashurulghan.

Kitab söhbiti jeryanida xitay hökümiti ijra qiliwatqan “Döletning bixeterliki üchün térrorluq we ashqunluqqa qarshi turush” kürishi toghrisida söz bolghanda proféssor maykil klark buningdiki “Bixeterlik” amili bilen “Kishilik hoquq” amilining emeliyette kishiler oylighandinmu köp sahege chétilidighanliqini tekitleydu.

“Buningda aldi bilen shinjangda hazir boluwatqan ishlarni ching xanidanliqi dewridiki dölet siyasitidin ayrip qarashqa bolmaydu. Bu jeryanda köp xil amillar xitay dölitining bu rayonni özlirining bir qismigha aylandurush urunushlirigha singiship ketken. Bu urunush bolsa xitay xelq jumhuriyiti qurulghandin kéyin yuqiri pellige chiqqan. Ikkinchidin, shinjangda hazir boluwatqan ishlarning hemmisi dunya mustemlikichilik endizisidiki ülgiler boyiche, shuningdek maw zédong we stalin idiyesining idi'ologiyelik mirasliri süpitide otturigha chiqiwatidu. Üchinchidin, men yazghan bab we shan robértis yazghan bab birdek xitay hökümitining öz qilmishini ‛térrorluqqa qarshi urush‚ bahanisi bilen yoshurup ketkenlikini tepsiliy sherhleydu.”

Toplamning ikkinchi qismida nöwettiki zulumning shekilliri tepsiliy qarap chiqilghan. Bolupmu timosiy gros we jéymis léybold birlikte teyyarlap chiqqan 5-babta xitay hökümitining “Terbiye arqiliq özgertishke bolmaydu” dep qaralghan “Xewplik” shexslerni birnimu tordin chüshürüp qoymay lagirlargha qamap bolghanliqi bayan qilin'ghan. Aptorlarning qarishiche, buningda xitay hökümiti aldi bilen “Terbiyelesh merkezliri” arqiliq diniy we milliy kimlikni mejburiy yosunda menggülükke yuyup tashlimaqchi bolghan. Andin qalsa “Késellik” ke da'ir köpligen atalghularni ishlitip, diniy étiqad, milliy kimlik mezmunlirini “Wirus”, “Zeherlik ösme”, “Rohiy késellik” bilen barawer orun'gha qoyghan. Shuning bilen “Késelni dawalap ademni qutquzush”, “Wirusni tazilash” dégendek sho'arlargha sorun teyyarlighan. Shu arqiliq türkiy we islamiy kimlikning eyni waqittiki “Eksil'inqilapchiliq” qatarliq we bashqa selbiy hadisilerge oxshash jem'iyetning qobul qilishigha érishelmeydighan shey'iler ikenlikini gewdilendürüp, “Késel tegken ademlerni dawalash” ning qanunluq we paydiliq ikenlikini jem'iyet birdek qobul qilidighan ölchemge aylandurmaqchi bolghan.

Derrén baylérning lagér shahitliri we lagér xizmetchiliri bilen bolghan söhbetliri asasida teyyarlan'ghan “Ikkiyüzlimilik” heqqidiki maqaliside lagérlarda saqchi, terjiman, oqutquchi dégende türlük xizmetlerge qoyulghan yerlik xelq kishilirining öz xelqige zulum sélish qorali bolushqa mejburlinip “Ikkiyüzlimilik” insanlargha aylinip qalghanliqidek achchiq ré'alliq pash qilinidu. Derrén baylér bu kishilerning ashu xil yosunda “Ikkiyüzlimilik” qilishqa mejburlinishimu axirqi hésabta ularning hayati we bixeterlikige képillik qilalmighanliqidek ré'alliqni körsitish arqiliq nöwettiki zulumning qaysi derijige barghanliqini janliq teswirlep béridu.

Toplamda alahide közge chéliqidighan yene bir bab jo'anni simit we dilmurat mexmut birlikte teyyarlighan Uyghurche til edebiyat dersliki heqqidiki bayanlardur. Aptorlar buningda 2018-yili qayta tüzülgen derslik kitablarni hemde buningdin ilgiri sattar sawut, yalqun rozi qatarliq bir türküm Uyghur serxillirini éghir qamaqqa höküm qilishqa bahane bolup bergen derslik kitablarni sélishturup chiqidu. Bu jeryanda yéngi derslik kitablarda Uyghur oqughuchilarni téximu téz sür'ette xitay medeniyitige assimilyatsiye qilish mezmunidiki tékistlerning mutleq üstünlükni igileydighanliqi, yene kélip xitay merkezchilik idiyesining Uyghurche derslik kitablarning asasiy qurulmisi bolghanliqi melum bolghan. Bolupmu türkiy we islamiy baghlinishning bu derslik kitablarda pütünley “Körünmes” qiliwétilgenliki mahiyette lagérlardiki “Terbiyelesh” bilen parallél shekildiki “Ménge yuyush” ning ma'arip sahesige kéngeytilishi sheklide otturigha chiqqan.

Toplamning üchinchi bölikide proféssor maykil klark, déywid tabin we ablikim baqi qatarliqlarning nöwettiki siyasiy basturushning “Aldini élish” sheklidiki tazilash xaraktéri, bu omumiy dölet térrorluqining muhajirettiki Uyghurlargha keltürüwatqan türlük bésimliri, shuningdek “Xitay chüshi” ning qurbani boluwatqan Uyghurlarning balilardin tartip yashinip qalghanlarghiche “Ulugh singishish” ning dolqunlirigha gherq boluwatqanliqi heqqidiki qarashliri orun alghan.

Mezkur toplam neshrdin chiqqandin kéyin Uyghurlar diyaridiki siyasiy weziyetning tereqqiyatigha da'ir eng yéngi tetqiqat netijisi bolush süpiti bilen her sahening zor diqqitini qozghidi. Nöwette bu toplam heqqidiki söhbetler we ziyaret xatiriliri pa'al dawam qilmaqtiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet