Xitayning yuqiri téxnika arqiliq Uyghur rayonida élip bériwatqan qizil térorluqi

Muxbirimiz nur'iman
2021-08-09
Share
Xitayning yuqiri téxnika arqiliq Uyghur rayonida élip bériwatqan qizil térorluqi Xitayning Uyghurlarning gin uchurini toplighanliqini teswirligen girafik söret
RFA

Amérikaliq zhurnalist we yazghuchi jéffréy keynning yéngidin neshrdin chiqqan "Mukemmel saqchi döliti" namliq kitabi bilen amérikaliq Uyghurshunas, tetqiqatchi derrin baylérning neshrdin chiqish aldida turghan "Xitayning lagérlardiki yuqiri téxnikaliq jaza mustemlikisi" namliq kitabi metbu'atlarning qiziq nuqtisigha aylanmaqta.

Tetqiqatchilar Uyghur rayonida yüz bériwatqan basturushlarni "Irqiy qirghinchiliq" we "Bir xelqning pütünley yaki qismen weyran qilinishi" dep teswirlewatqan mezgilde, yuqirida tilgha élin'ghan kitablar Uyghurlar duch kéliwatqan weziyetni nahayiti tepsiliy yorutup bergen. Bu ikki kitab biri-birini toluqlighan rewishte xitay hökümitining Uyghurlarni shexs süpitide emes, belki ularni bir pütün millet süpitide kolléktip halda yoqitishni nishan qilghanliqi gewdilendürülgen.

Bu yil martta élan qilin'ghan yéngi liniye instituti(New Lines Institute)  Ning qanun jehettiki analizida xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan basturush siyasitidiki "Irqiy qirghinchiliq" ning ölchimige mas kélidighan yéterlik pakitlar körsitilgen. Doklatta xitayning yuqiri derijilik emeldarlirining muddi'asi bayan qilin'ghan. Uningda xitayning bu nishanini körsitip béridighan alte muhim siyasetning del Uyghurlarni bir xelq süpitide yoqitish ikenliki iniq körsitilgen.

Doklatta xitay emeldarlirining axiriqi muddi'asi bayan qilin'ghan bolup, bular "Xitay kadirlirini Uyghur a'ililirige orunlashturush we Uyghur qizlirini xitay erlirige mejburiy toylashturush؛ bir milyondin artuq kishini keng kölemde tutqun qilish,  tughulush nisbitining shiddet bilen töwenlishi we Uyghur balilarni dölet bashqurushidiki orunlargha mejburiy yötkesh, milliy we diniy kimlikini yoqitish, topluqning kimlilikini qoghdap turidighan ziyaliylar we sen'etkarlarni nishanliq yoqitish"  qatarliq shekillerde élip bérilghan.

Jéffréy keyn ependi kitabining imza qoyush pa'aliyitide radiyomizning ziyaritini qobul qilip mundaq dégen idi: "U yerde natsistlar qilghan'gha oxshash toplap öltürüsh, gaz öyige solap öltürüsh yüz bermigini bilen, pütün bir millet ich-ichidin weyran qiliniwatidu. Ularning jénini almighan bilen ularning mewjutluqini, kimlikini bildüridighan barliq en'enilirini yoqitiwatidu. Uyghurlarning béshigha kelgen bu kün kéyin bashqa insanlarning béshighimu kélishi mumkin. Shunga bu peqet Uyghurlarningla emes, belki pütkül insaniyetning mesilisidur."

Derrin baylér axbarat wastilirigha bergen ziyaritide Uyghurlarni nazaret qilishqa qatnashqan bir qisim shirketlerning amérikadiki shirketlerge baghlinidighanliqini otturigha qoyghan. Xitay hökümiti Uyghurlarni tejribe qilish arqiliq dunyagha tehdit séliwatqan yuqiri téxnikaliq "Tirorluqi" gha qarita dunyaning inkas qayturmaywatqanliqini eyibligen.

Amérikadiki Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi zubeyre shemshidin xanim bu heqte mundaq dédi: "Xitay hökümiti yuqiri tixnikadin paydilinip, Uyghurlarni basturushni eng yuqiri pellige kötürdi."

Oqurmenlerning diqqitini tartqan bu kitabar xitay hökümitining yuqiri téxnikaliq üsküniler arqiliq irqiy qirghinchiliqni qandaq shekilde élip bériwatqanliqini körsitip bergen. Ijtima'iy taratqulardiki oqurmenlerning inkaslirigha qarighanda, ular Uyghur medeniyiti we turmushining bara-bara susliship kétidighanliqi, eger ehwal mushu péti dawam qilsa, Uyghurlar jismany jehettin mewjut bolsimu, emma emma ularning medeniyitining öchürülüshke yüz tutidighanliqini tekitleshken.

Zubeyre shemshidin xanim axirida yene xxtay hökümiti özining téxnikiliq küchige tayinip Uyghurlarni dunyagha "Tirorchi" qilip körsitishke urunuwatqan bolsimu emeliyette heqiqiy dunyagha tehdit boluwatqan küchning xitay hökümiti ikenlikini tekitlidi, u mundaq dédi: "Xitaylarning siyasiti Uyghurlargha qaritilghandek körünsimu emeliyette Uyghurlarni tejribe qilish arqiliq dunyagha kéngiyiwatidu, dunya buni  bilishi kérek."

Melum bolushiche shi jinping yolgha qoyuwatqan bir belwagh bir yol pirogrammisigha qatnashqan döletlerdimu  xitayning  kaméra, chiray tonush we sanliq melumat ambiri qatarliq yuqiri téxnikliri ishlitilishke bashlighan.  Dunyadiki nurghunlighan döletlerning bixeterlik saheside xitayning téxnikiliri ishlitilidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet