“Kopératip tüzümi” qaytip keldimu?

Obzorchimiz asiye Uyghur
2022.11.07
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
koperatip-kollektip-ashxana-1 Sotsiyal médiyada tarqalghan dölet igilikidiki kolléktip ashxana heqqidiki teshwiqat filimidin körünüsh.
Social Media

Yéqinqi künlerdin buyan ijtima'iy alaqe wastilirida “Kopératip tüzümi qaytip keldimu?” dégen so'al qiziq noqta bolmaqta. Bundaq témining otturigha chiqishigha xitay uchur wastilirida tarqitilghan “Hökümet ashpuzuli” heqqidiki bir filim seweb bolghanidi. Mezkür filimda bir top kishilerning xitayning melum yéride yéngidin échilghan “Hökümet ashpuzuli” we ashliq béliti qatarliqlardin memnun bolghanliqi ipadilen'gen.

Otken esirning 50-60-yillirigha mensup bu atalghularning bügünki xitayda qayta peyda bolushi, xitay sirtidikilernila emes, belki xitay ichidikilernimu qattiq chöchütmekte.

Xitay uchur wastilirida bu mesile heqqide türlük munaziriler tarqilishqa bashlighan. Yeni xitayning nurghun ölke we sheherliride nöwette ahaliler olturaq rayonlirida hökümet igilikidiki “Mehelle ashpuzuli” tesis qiliniwatqan bolup, bu halet kishilerni yillar awwalqi qabahetlik “Kopératip tüzümi” ning qaytip kélishidin endishige salghan. Bir nechche kün awwal xitay hökümet da'iriliri mezkur munazirilerge éniqlima bérip, “Mehelle ashpuzuli”ning “Kopératip tüzümi” emeslikini chüshendürgen. U halda heqiqiy ehwal zadi qandaq?

Emeliyette kishilerning ésidin aliburun kötürülüp ketken, buningdin yérim esir burunqi kopératip tüzümi bir kéchidila qayta peyda bolup qalghan emes. Xitay hökümiti Uyghur diyarida 1994-yilila atalmish “Hemkarliq kopératipi” we “Teminlesh, sétish kopératipi”ni qayta janlandurush qararini alghan. Yeni shinxu'a torining 2020-yili 7-ayda tarqatqan bir Xewiride, Uyghur diyaridiki hemkarliq kopératiplirining sani 2010-yilidiki 3652 din 2019-yiligha kelgende 26 ming 424 ke yetkenliki tilgha élin'ghan. Yeni on yil ichide yiligha 2277 din köpiyip mangghan. Bu kopératiplar öz ichige alghan saheler bolsa, en'eniwiy tériqchiliqtin bashlap kéngeytilip, asta - asta ashliq-may ishlepchiqirish, déhqanchiliq mashiliri, qol hünerwenchiliki, yéza sayahiti, éliktronluq soda qatarliqlargha chétilghan, dep yézilghan.

Ötken isirning 60-70-yillirida keng-kölemde ishlitilgen ashliq we teminlesh béletliridin körünüsh.

“Tengritagh tori”ning 2019-yili 19-féwralda tarqatqan xewiride, Uyghur diyaridiki teminlesh - sétish kopératipining sani 718 ge yétip, pütün Uyghur diyarini qaplash nisbiti 83 Pirsentke yetküzüldi, déyilgen. Yeni 2019-yili Uyghur diyarida “Hemkarliq kopératipi” bilen “Teminlesh, sétish kopératipi” asasen omumliship bolghan. Xitay ichi we sirtida emdi  kishilerning diqqitige érishken “Mehelle ashpuzuli”mu, Uyghur diyarida buningdin on yillar awwalla kölemleshtürülgen.

“Sina” torining 2012-yili 4-aydiki xewiride, ürümchi tengritagh rayonidiki 140 Ahalilar rayonining hemmisige hökümet igilikidiki “Mehelle ashpuzuli” échilghanliqi xewer qilin'ghan. Qisqisi, nöwette xitay ichi we sirtini heyran qaldurup, küchlük munazire we her xil gumanlargha seweb bolghan “Kopératip tüzümi” Uyghur diyarida buningdin az dégendimu on yillar burun peyda bolghan.

Bolupmu “5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi” din kéyin, atalmish “Muqimliqni saqlash” sepsetiside, kopératiplashturushning yuqiri pellige kötürülgenlikini körüp yétishimiz tes emes. Yeni bu mezgillerde keng kölemde saqchi, muqimliqni saqlash xadimliri, yardemchi saqchilar, xelq qoghdighuchiliri, birleshme mudapiye etriti, amanliq qoghdighuchiliri, alahide saqchilar... Köpeytilgen. Saqchi közitish ponkitliri jiddiy shekilde qurulup, hetta her bir kentlergiche omumlashturulghan. Bolupmu jenubiy Uyghur diyarining yéza - kentliride bir saqchi, ikki yardemchi saqchi, yette neper xelq qoghdighuchisining bolushidek tüzüm emeliyleshtürülgen. Közitish kaméraliri keng kölemde omumliship, jenubiy Uyghur diyarida hemme ish “Muqimliqni saqlash”ni merkez qilip élip bérilidighan derijige yetken. Yézilarda kishilerning öyliri mejburiy we dawamliq axturulidighan, qarshi chiqquchilargha jinayet békitidighan halet shekillen'gen. Kishiler öz yurtidin bashqa bir yurtqa tughqan yoqlighili yaki birer ish bilen barmaqchi bolghinida, choqum munasiwetlik orunlarning roxsiti we yol xétini élip bérishi békitilgen. Bir ademde mesile körülse, u kishige munasiwetlik bolghan barliq kishiler teng jazalinidighan nazaret tüzümi ornitilip, kishilerni bir birige nazaret qilidighan, küchlük nazaret tori shekillendürgen. Herqaysi sheherlerde omumyüzlük halda “Birleshtürüsh, torlashturush we charlash” sheklide bashqurush yolgha qoyulghan.

Yerlik hökümet özi turushluq sheherni kichik böleklerge ayrip, her bir a'ile we a'ile ezaliri, ularning milliti, yéshi, siyasiy qiyapiti, kespi, iqtisadiy ehwali, siyasiy ipadisi, xizmet ehwali, noqtiliq ademlerning kündilik ipadisi qatarliqlarni omumyüzlük arxiplashturghan. Uyghur diyarining pütün kocha - koyliri qizil renglik lozunkilar we her xil shu'arlar bilen qaplan'ghan. “Üch xil küchlerni yiltizidin yoqitishta féngchyaw modélini qollinish” mu del bu seweblik meydan'gha chiqip, Uyghurlar yoqilang bahaniler bilen keng kölemde tutqun qilinish, lagérlargha qamilish, iz - déreksiz ghayip qilinish we bügün'giche bizge ashkarilan'ghan we ashkarilanmighan türlük ziyankeshliklerge uchrap kelgen. Emma bügün bu mesile xitay rayonlirigha kéngiyip, kishilerni chöchütmekte. Nurghun kishiler öz etrapida asmandin chüshkendekla peyda bolup qalghan “Kopératip tüzümi”din bir turup heyran bolsa, yene bir turup qorqunch hés qilishqa bashlighan.  

Sotsiyal médiyada tarqalghan “Ürümchi sheherlik ahalilarning ashliq-may bilen teminlesh kénishkisi”
Sotsiyal médiyada tarqalghan “Ürümchi sheherlik ahalilarning ashliq-may bilen teminlesh kénishkisi”
Social Media

Derweqe, “Isning achchiqini mora bilidu” dégendek, “Kopératip tüzümi”ning peyda bolushi némidin dérek béridighanliqini xitay xelqimu obdan bilidu. Yillardin buyan xitayning “Térorluq, bölgünchilik, esebiyliktin ibaret üch xil küchni yiltizidin yoqitish” sepsetisi astida Uyghur diyarida bash kötürgili uzun bolghan “Kopératip tüzümi” kishilerning diqqitige élinmighanidi. Emma bügün bu hadise öz yénida tuyuqsiz peyda bolghinida, qattiq endikishti. Shunga nöwette xitay metbu'atlirida teshwiq qiliniwatqan “Kopératip tüzümi”ning küchlük munazire qozghishi sewebsiz emes, elwette. Chünki, shi jinping tekitlewatqan “Xitayche alahidilikke ige yéngi sotsiyalizim yoli” dégenlik, kopératip tüzümining “Elalashturulghan” nusxisi bolsa, u halda buning aqiwitini tesewwur qilish esla mumkin emes.

Nawada bu halet dawam qilsa, xuddiy tarixtiki baylarning yer- zémin bayliqliri mejburiy tartiwélin'ghandek, shexsler igilikidiki karxanilar yoqitilghandek, yekke tijaretchiler qanunsiz “Qarangghu bazarchi”gha aylinip qalghandek hadisilerni meydan'gha keltüridighanliqi sheksiz. Shexsiy karixanilarning ornini hökümet karixaniliri, shexsiy résturan, ashpuzullarning ornini, dölet igilikidiki mehelle ashpuzulliri élishi mumkin. Shexsning barliqi kolléktip igilik namida tartiwélinishi, kishiler barliqidin ayrilip, qaq-senem bolush, hetta éghir ijtima'iy krizislar kélip chiqishi mumkin. Halbuki, “Kopératip tüzümi”ning yéngi nusxisi ötken onnechche yildin buyan Uyghurlar üstide netijilik sinaq qilinip, tejribidin ötken. Shundaqla hakémiyet düshmini bolghan Uyghurlarning xitay hakimiyitige bolghan “Xewpini nölge chüshürgen” sistémidur.

Mezkur sistéma xitay siyasitide “Shinjang modéli” dep atalghan bolup, xitayning “Omumyüzlük zamaniwiylashturushni emelge ashurush pilani” da xitayning tüzülme ewzellikini ispatlaydighan muhim örnek dep qaralghan. Buning bilen Uyghur diyarining istratégiyelik orni yükseklikke kötürülüp, xitayning “Yipek yoli qurulushining merkizi”ge aylan'ghan. 

Melum bolghinidek, xitayning atalmish “Yéngi yipek yoli qurulushi”, atalmish “Xitay chüshi”ni royapqa chiqirish yolidur. Uyghur diyarining muhim istratégiyelik orni derweqe atalmish “Shinjang modéli”ning wujutqa kélishige asas salghan eng muhim amillarning biridur. Xitay hökümiti Uyghur diyarida lagérlar qurulushini sistémiliq élip bérish üchün achqan üch qétimliq atalmish “Merkezning shinjang xizmet yighini”ning hemmiside ortaq teshebbus qilin'ghan noqta, “Uyghur diyarining jem'iyet muqimliqi we iqtisadiy tereqqiyati, xitayning dölet bixeterliki we birlikini emelge ashurush bilen chemberchas baghlan'ghan”.

Kopératsiye herikette - sotsiyal médiyada tarqalghan teshwiqat filimidin körünüsh .

Xitayning yéqinda échilghan 20-qurultéyida shi jinpingmu muqimliq we bixeterlikning milletning güllinishining aldinqi sherti ikenlikini élan qilghanidi. Gerche nöwettiki ehwallardin Uyghur irqiy qirghinchiliqining xitay ölkirigimu kéngiyishige bir nerse déyish tes bolsimu, emma Uyghurlar bashtin kechürgen qattiq réjim siyasetlirining buningdin kéyin xitay ölkiliridimu bash kötürüshi asasen éhtimalgha yéqin. Chünki, xitay hökümiti öz tüzülmisining démokratik tüzülmining ornigha dessitishni teshwiq qiliwatqan bügünki künde, pütkül gherb dunyasi bilen bolghan munasiwetlerning her waqit xeterlik yüzlinishlerge duch kélishi éhtimalliqini nezerde tutidu. Bu ehwal xitay ichidiki muqimliqni kapaletke ige qilishta “Shinjang modéli”ni qollinish, xitay hakimiyitige kélidighan xeterni nölge chüshürüshte eng muhim ehmiyetke ige tüzüm hésablinidu.

Yighip éytqanda, bügünki xitay jem'iyitide yüz bériwatqan ehwallardin qarighanda, “Uyghurlarning bügüni, xitay xelqining etisi” bolup qélishi muqerrerdur! 

***

Bu obzordiki köz qarashlar peqet aptorning özigila xas bolup, radiyomizning meydanigha wekillik qilalmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.