Lagérda késiwétilgenlerning bir qismigha "Kücheytip terbiyelesh" dep nam bérilgen

Muxbirimiz shöhret hoshur
2020-04-24
Élxet
Pikir
Share
Print
Téz sürette köpiyiwatqan "Yépiq terbiyelesh lagéri" yeni xitayning jaza lagéridin birining körünüshi. 2018-Yili 3-dékabir, atush.
Téz sürette köpiyiwatqan "Yépiq terbiyelesh lagéri" yeni xitayning jaza lagéridin birining körünüshi. 2018-Yili 3-dékabir, atush.
AP

Lagérdikilerning 3 yildin kéyinki aqiwiti heqqide uchur we qarashlar (4)

Ilawe:

Uyghur rayonida lagérlar tesis qilin'ghan 3 yildin buyan Uyghur rayonida qanun saheside yillardin béri dawam qilip kéliwatqan ghelite ijra'at we ghelite atalghularning qatarigha yene bir qisim yéngiliri qétilghan. Mesilen, jaza mudditining töwen chéki 5 yil 6 ay bolush؛ saqchilar aldin teyyarlan'ghan jaza höküm qeghizini somkisida kötürüp yürüsh؛ lagérdin türmige yötkeshni "Jazasini éghirlitish" déyishning ornigha "Kücheytip terbiyelesh" dep perdazlesh. Mana bu ghelite ijra'atlar heqqidiki melumatlarni "Lagérlardikilerning 3 yildin kéyinki aqiwiti heqqide uchur we qarashlar" namliq chatma xewirimizning 4‏-qismidin anglaysiler.


Ashkarilinishiche, da'iriler lagérdikilerni türmige yötkeshte xotende jaza mudditining eng töwen chékini 5 yil 6 ay dep békitken. Qaraqashning qarisay we xoten shehirining ilchi yézilirida jaza mudditining töwen chékining 5 yil 6 ay bolghanliqi kent kadirliri teripidin delillen'gen idi. Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetiqiqatchisi zubeyre shemshidin xanim bu mehkumlarning xitay dégendek atalmish "Jinayet ötküzgen" yaki "Jinayet ötküzüsh éhtimali bolghan" kishiler emes, peqet we peqet mewjut weziyetke qarita naraziliq keypiyati bayqalghan yaki narazi bolush éhtimalliqi bar dep qaralghan kishiler ikenlikini ilgiri süridu.

Éniqlashlirimiz dawamida guma nahiyesining piyalima we yawa yézisidimu jaza mudditining töwen chékining besh yil alte ay bolghanliqi ashkarilan'ghan idi. Norwégiyediki pa'aliyetchi, sabiq adwokat bextiyar ömer ependi bu délolarda bigunah puqralarning milliy kimliki seweplikla "Jinayi ishlar jinayetchiliri" qatarida bir terep qilin'ghanliqini eskertidu.

Yene ashkarilinishiche, qeshqer peyziwatta lagérlargha adem toplash jeryanida tutulghanlarning bir qismini, yeni atalmish gewdilik bir jinayiti bayqalghanlarni lagérgha aparmastinla qoligha jaza hökümnamisi tutquzup udulla türmilerge yollighan. Yéza yaki nahiyelik siyasiy-qanun ishxaniliri aldin teyyarlighan bu hökümnamilerni saqchilar somkisida kötürüp yürgen. Peyziwatning shaptul yéziliq saqchi xadimi özining yénida 13 kishilik jaza hükümnamisi barliqi, hökümnamige isim-familisini toldursila küchke ige bolidighanliqini ashkarilighan idi.

Bextiyar ömer ependining qarishiche, lagérdikilerning sani pewqul'adde köp bolghanliqi üchün hem pilandiki türmige tashlimaqchi bolghan kishilerning nisbiti yuquri bolghanliqi üchün xitay da'iriliri her bir kishige ayrim yil késimi békitishke we sot échishqa ülgürmigen.

Xotende lagérlarda késilip türmilerge yötkilishke "Kücheytip terbiyelesh" dep nam bergen we ahaliler bu jazani "Kücheytip terbiyelesh" dep atashqa we bashqiche atimasliqqa buyrulghan. Qaraqashta bostankül "Terbiyelesh merkizi" de kücheytip terbiyelesh nami astida 14 yilliq késiwétilgen banixan dégen ayal türmide hayatidin ayrilghan. Guma nahiyesining zawa yézisidiki bir tutqunmu "Kücheytip terbiyelesh" nami astida lagérdin türmige yötkelgen.

Eslide éghirliytip jazalash mahiyitidiki bu ijra'atning "Kücheytip terbiyelesh" dep atilishini közetküchi ilshat hesen ependi mehkum a'ile-tawabi'atlirigha jazani siliq shekilde yetküzüsh, yeni aldash üchün bolsa, yene bir tereptin yenila lagérning esli mahiyitini xelq'ara jama'et pikridin yoshurush ikenlikini ilgiri süridu.

Qazaqistandiki lagér shahiti baqit'alining ashkarilishiche, u chapchalda lagérda yatqan mezgilide "Kücheytip terbiyelesh" dégen bu atalghuni anglimighan, emma lagérdin chiqqandin kéyin altayda bir türküm qazaq tutqunlarning "Kücheytip terbiyelesh" nami astida 15 yilliqtin késilgenlikidin xewer tapqan.

Kanadada yashawatqan pa'aliyetchi memet toxti ependi bu ghelite ijra'atlarni irqiy qirghinchiliqtin bashqa atalghu bilen ipadileshning mumkinsizlikini tekitleydu.

Toluq bet