“100 Jaza lagéri guwahliqi” namliq kitab murasim bilen tarqitildi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2022.09.19
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
“100 Jaza lagéri guwahliqi” namliq kitab murasim bilen tarqitildi “100 Jaza lagéri guwahliqi” namliq kitabning muqwisi.
RFA/Erkin Tarim

“Uyghur edliyesi arxipi” teripidin neshirge teyyarlan'ghan “100 Jaza lagéri guwahliqi” namliq kitab, 17-awghust küni istanbulda mexsus murasim bilen tarqitildi.

Uyghur akadémiyesi bilen dunya Uyghur qurultiyi qatarliq teshkilatlarning hemkarliqida “Uyghurlar duchar boluwatqan irqiy qirghinchiliq we ularning mewjudiyitini qoghdap qélish kürishi” namliq yighin 17-18-séntebir künliri istanbulda ötküzüldi. Bu jeryanida “100 Jaza lagéri guwahliqi” namliq kitabning tarqitish murasimi bolup ötti. 17-Awghust ötküzülgen bu murasimgha amérika, gérmaniye, norwégiye, ottura asiya türkiy jumhuriyetliri, yaponiye qatarliq döletlerdin kelgen ziyaliylar ishtirak qildi. Uyghur edliyesi arxipning mes'uli bextiyar ömer ependi bu kitab heqqide melumat bérip, amérikaliq Uyghur tarixi tetqiqatchisi, proféssor jéymés milward (James Millward) ependi bilen amérika kommunizm qurbanliri xatire fondining aliy tetqiqatchisi adré'an zénz (Adrian Zenz) ependi béghishlima yézip bergen kitabni kelgüside 5 tilda neshir qildurushni pilanlawatqanliqini bildürdi.

“100 Jaza lagéri guwahliqi” namliq kitabning tarqitish murasimidin körünüsh. 2022-Yili 18-séntebir, türkiye.
“100 Jaza lagéri guwahliqi” namliq kitabning tarqitish murasimidin körünüsh. 2022-Yili 18-séntebir, türkiye.
RFA/Erkin Tarim

Bextiyar ömer ependi kitab heqqide melumat bérip mundaq dédi: “Bu kitabning nami ‛100 jaza lagéri guwahliqi‚ bolup, uni én'giliz tilida neshir qildurduq. Kitabqa lagérlargha tutulghan Uyghur tutqunlargh heqqide bérilgen barliq guwahliqlarning ichidin 100 guwahliqni tallap kirgüzduq. Biz bularni üch guruppigha ayriduq. Birinchisi, lagér shahitliri bergen guwahliq؛ ikkinchisi, guwahchilarning kechürmishliri؛ üchinchisi, xalighanche tutqun qilin'ghanlar. Uyghur tetqiqatchilarning teklipige bina'en oqushqa asan bolsun üchün mushundaq üch guruppigha ayriduq.”

Bextiyar ömer ependi yene mezkur kitabni neshir qidurushtiki meqsiti heqqide toxtilip mundaq dédi: “Uyghur edliyesi arxipi 2017-yili quruldi. 2019-Yili amérika démokratiyeni ilgiri sürüsh fondining yardimi bilen téximu zoriyip, bir organ sheklide xizmet qilip kéliwatimiz. Biz xitayning sherqiy türkistanda élip bériwatqan irqiy qirghinchiliqini dunyagha anglitish üchün, guwahliqini alghan kishilerdin toplighan melumatlarni én'giliz tilida neshir qildurduq. Bu kitabning tüzülüshige zor türtkilik rol oynighan yene bir nerse Uyghur sot kollégiyesi boldi. Mushu sotqa yardem qilish jeryanida, Uyghur akadémiyesining yardem qilishi bilen guwahliqlarni én'giliz tiligha terjime qilduq. Terjime qilin'ghan matériyallarni 9 ayda tehrirlep chiqtuq, kishi isimliri, yer-jay namliri qatarliqlarni qayta-qayta guwahliq bergüchiler bilen körüshüp jezimleshtürduq. Andin kéyin amérikadiki dangliq tarixchi jéymés millward ependige körsettuq. Bu kishi kitabni körüp nahayiti xushal bolghanliqini dédi we kitabgha béghishlima yézip berdi. ‛100 jaza lagéri guwahliqi‚ namliq bu kitabqa Uyghur akadémiyesining re'isi rishat abbas ependi bilen adré'an zénz ependimu béghishlima yézip berdi.”

Bextiyar ömer ependi mezkur kitabning tarqitish murasimini istanbulda ötküzüshtiki seweb heqqide toxtilip, mundaq dédi: “Bu kitabni neshirge teyyarlashta Uyghur akadémiyesidiki barliq qérindashlarning nahayiti zor ejri boldi. Uningdin kéyin dunya Uyghur qurultiyi we Uyghur kishilik hoquq qurulushi qatarliq teshkilatlar kitabni chiqirishqa iqtisadiy jehettin yardem qildi. Bulardin sirt, bu kitabda yer bérilgen guwahliq bergüchilerning köpi türkiyede. Shunga biz öz qolimiz bilen kitabni guwahliq bergüchilerge we bizge yardem qilghanlargha teqdim qilish üchün bügün bu murasimni istanbulda ötküzduq.”

Bextiyar ömer ependi xitayning ziyankeshlikige uchrighan Uyghurlarni guwahliq bérishke chaqirip, mundaq dédi: “Uyghur edliyesi arxipining asasliq xizmiti mushu lagér shahitliri bilen munasiwetlik uchur-arxiplarni yighish, lagér shahitliri, xitayning ziyankeshlikige uchrighanlarning urugh-tughqanliri qatarliqlardin birinchi qol uchurgha érishishtin ibaret. Bu xizmet nahayiti uzun'ghiche dawamlishidighan xizmet. Hetta 10-20 yil, xitay yémirilip sherqiy türkistan musteqil bolghan teqdirdimu tetqiqat dawamlishidu. Shimaliy koriye, iran, hetta ikkinchi dunya urushida ziyankeshlikke uchrighan yehudilarningmu Uyghur edliyesi arxipigha oxshash uchur ambiri hazirghiche ishlewatidu. Shunga biz qilishqa tégishlik ish nahayiti köp. Biz barliq Uyghurlargha guwahliq bérishning qanchilik muhim ikenlikini qayta-qayta tekitlimekchi. Shunga Uyghurlarning bizge aktipliq bilen guwahliq bérishini tewsiye qilimiz.”

Murasimgha ishtirak qilghan d u q ning mu'awin re'isi perhat muhemmidi ependi kitabning köp tilgha terjime qilinidighanliqini, bu kitabning Uyghur irqiy qirghinchiliqini anglitish üchün zor ehmiyetke ige ikenlikini bayan qildi.

Mezkur kitabtiki guwahliq bergüchi shexsler ichide orun alghan Uyghur pa'aliyetchi jewlan shirmemet ependi, kitabni tapshurup alghandin kéyinki héssiyatini radiyomiz arqiliq anglarmenler bilen ortaqlashti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.