Jaza lagérdiki Uyghurlarning chéchining chüshürüwétilishi "Yehudiylar qirghinchiliqi" tarixi bilen sélishturulmaqta

Muxbirimiz gülchéhre
2020-06-02
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay axbaratida tarqitilghan xotenning lop nahiyesidiki chach qoshumche buyumliri cheklik shirkiti toghrisidiki xewerdin élin'ghan. 2020-Yili 23-aprél.
Xitay axbaratida tarqitilghan xotenning lop nahiyesidiki chach qoshumche buyumliri cheklik shirkiti toghrisidiki xewerdin élin'ghan. 2020-Yili 23-aprél.
xj.chinanews.com

Xoten lopqa jaylashqan xawlin chach buyumliri cheklik shirkitining mejburiy emgek qolliniwatqanliqi ashkarilinip, amérika tamozhna we chégra bashqurush idarisining 2020-yil 5-ayning 1-künidiki buyruqigha asasen amérikaning barliq tamozhna we chégra éghizlirida uning mehsulatliri tutup qilinishqa bashlighandin kéyin, mezkur xewerge asasen éniqlashlirimiz dawamida lopta 2018-yili qurulghan "Shinjang xoten chach mehsulatliri sana'et baghchisi" da mexsus chach yighish, chach yasash, chach buyumliri yasash bilen shughullinidighan 30din artuq karxana barliqi ashkarilan'ghanidi. Xitay taratquliri özliri tarqatqan widiyoluq xewerdin, bu chach zawuti séxlirida nechche minglighan Uyghurning adettin tashqiri köpligen közitish kaméraliri, xitaylarning qattiq nazariti we bashqurushi astida jiddiy ishlewatqanliqi melum bolghanidi.

Lopta yérim pishshiqlap ishlen'gen chach qoshumche buyumlirining sétish zenjirini éniqlash jeryanida yene lop nahiyesidiki oxshimighan namda qurulghan bu chach yasash shirketlirining ishlepchiqirish séxlirida "Lop nahiyelik kespiy maharet ma'arip we terbiyilesh merkizi" dep atalghan lagérdin terbiyilinip chiqqan Uyghurlarning mejburiy emgekke séliwatqanliqi ispatlan'ghan bolsa, yene bir tereptin bu adem chéchini xam eshya qilidighan zawutlargha teminliniwatqan xam eshyaning lagérdiki tutqunlarning mejburiy chüshürülgen chachliri bolush éhtimalliqi meydan'gha chiqqanidi.

Bu heqtiki yürüshlük xewirimiz radiyomiz in'glizche torida tarqitilghandin kéyin, feysibok we twittér qatarliq ijtima'iy taratqulardimu bir qisim xitayni tetqiq qilidighan mutexessislerningmu diqqitini qozghighanidi.

Xitayning qanunsiz adem orgini etkeschiliki heqqide tetqiqat élip bériwatqan en'gliyediki mutexessis étan gutman ependi xitayning Uyghur élide qurghan jaza lagérliridin qutulup chiqqan 10din artuq Uyghur we qazaq lagér shahitliridin alghan guwahliqlirida ularning xitay da'irilirining özlirining chachlirini mejburiy chüshürüwalghanliqini bayan qilghanliqini, buning tarixtiki natsistlarning yehudiy jaza lagérlirida yehudiylargha qollan'ghan tedbirini eslitidighanliqini alahide tilgha alghanidi.

U bu heqte mundaq deydu: "Lopta qurulghan chach zawutliri bilen lagér shahitlirining éytqinidek barliq tutqunlarning chéchining mejburiy chüshürülgenlikini bir yerge ekelgende ixtiyarsiz kishini yehudiy qirghinchiliqi dewride yehudiylar béshidin ötküzgen qorqunchluq ishlarni eslitidu. Heqiqeten xitay hökümitining Uyghurlargha qolliniwatqanliri hetta chach mesilisidimu oxshashliqqa ige. Emma u dewrde téxnika we bashqa jehetlerde tereqqiyat hazirqidek bolmighachqa natsistlar yehudiylarning chéchini yastuq we mashinining chaqi dégendek nersilerge ishletkeniken. Emma xitay hökümitining Uyghur tutqunlarning chach we bashqa ezaliridin iqtisadiy menpe'et üchün paydiliniwatqanliqigha guman ketmeydu. Bu bekmu yirginchlik".

Natsistlarning qirghinchiliqidin hayat qalghan yehudiy pa'aliyetchi sami stéygmen ependi yéqinqi künlerde radi'omizgha ewetken yazma inkasida yehudiylar bilen Uyghurlarning jaza lagér qismetliridiki bu xil oxshashliq heqqide toxtalghan bolup, u Uyghurlarning lagérda chachlirining mejburiy éliwélinip ishlitiliwatqanliqi heqqidiki xewerni oqughandin kéyin "Uyghurlar uchrawatqan bu ziyankeshlik fashizm dewrini eslitidu" deydu.

Ziyaritimizni qobul qilghan sami mundaq deydu: "Natsistlar gérmaniyesi shu zamanda jaza lagérliridiki yehudiylarning er-ayal, bal qatarliqlarning hemmisining chachlirini chüshürüwetken. Ularni türkümlep gaz bilen zeherlep öltürüsh we köydürüshtin burunmu shundaq qilghan. Ulargha haywanlardin better mu'amile qilghan, étip öltürgen, urup öltürgen, xorlap, ishlitip öltürgen. Emeliyette yehudiylarning chéchining mejburiy chüshürüwétilishi bolsa yehudiylar uchrighan bu zor kölemlik étnik qirghinchiliqtiki natsistlarning ulargha élip barghan wehshiyane qirghinchiliqidiki ularning wujudida körülgen eng yénik bir jaza hésablinidu".

Biz yehudiylar qirghinchiliqidin aman qalghan shahit samidin yene öz waqtida natsistlarning yehudiylardin yighiwalghan chachlarni némige ishletkenlikini soriduq. U insaniyet tarixidiki hemmige melumluq yehudiy paji'esining qayta tekrarlinishi téximu éghir paji'e ikenlikini ilgiri sürüp mundaq dédi: "Men yehudiylar uchrighan zor qirghinchiliqni sélishturghum yoq, uning qayta tekrarlinishini qobul qilghili bolmaydu, emma shu waqittimu yehudiylarning chachlirini yalghan chach yasash we yastuq ipleshke ishlitilgen. Men dawamliq insanlarni we hökümetlerni bu xil qirghinchiliqning aldini élish üchün heriket qilishqa chaqiriwatighmen. Uning qayta yüz bérishini tosushni agahlandurup kéliwatimen. Uyghurlarning uchwaratqan paji'elirige qarap men uni jaza lagérliri ikenlikini éytimen. 'yehudiylar qirghinchiliqi' mezgilide natsistlar gérmaniyesi yehudiylargha hazirqidek ilghar pen-téxnika wasitilirige tayanmay turupmu qirghinchiliqni ishqa ashurghan. Men metexesis emes, peqet Uyghurlargha boluwatqanlargha qarap özümning endishemni otturigha qoysam, bu xil tragédiye Uyghurlar üstidin tekrarlansa buning qandaq shekilde bolidighanliqini qiyas qilmaq tes. Shunga pütün dunya birlikte hazir Uyghurlar diyaridiki lagérlardimu yehudiylar uchrighan tragédiyening tekrarlinishining aldini élish lazim".

Derweqe étan gutmen ependining yehudiylarning chéchining némige ishlitilgenliki heqqide éytqanliri "Musteqilliq tori" ning 2009 yili 3-mart élan qilghan, "Gérmaniye mashina shirkiti 'uschwitz' ning chachlirini ishletken" namliq maqalisidimu misal élin'ghan bolup, maqalide körsitilishiche gérmaniye sana'itining tüwrüklirining biri shéfalér mashina zapchasliri bilen teminligüchi ikkinchi dunya urushida kem dégende 40 ming oschwitz ölüm lagéri mehbuslirining chéchini chüshürüp, natsistlar ishghal qilghan polshadiki zawutlarda toqumichiliq buyumlirigha ishletkenliki eyiblen'gen.

Bu eyibleshler polsha tarixchilirining oschwitz muzéyida bayqighan yéngi delil-ispatlardimu bar bolup, ular polshaning jenubidiki sabiq shéflér zawutida lagér mehbuslirining chéchidin yasalghan rextlerni bayqighanliqini éytqan.

Oschwitz muzéyining tarixchisi, doktor jekék lachéndro gérmaniyening dér spégél téléwiziye qaniligha mundaq dégenliri neqil élin'ghan: ki'értz (ilgiriki katchér) baziridiki sabiq shéflér toqumichiliq we armiye bak zapchasliri zawutida mehbuslarning chéchidin yasalghan 1. 95 Tonna rext bayqalghan. Dér spégél téléwiziyesi ölüm lagérliridiki texminen 40ming mehbusning qirqiwétilgen chachlirini natsistlarning su asti paraxoti xadimliri üchün herbiy ediyal we paypaq yasashqa ishletkenlikini süretlik ispatlap körsetken. Buninggha da'ir süret we ispatliq arxiplar oschwitz muzéyida hemde washin'gton we nyu-yorktiki yehudiy qirghinchiliqi muzéylirida hazirmu körgezme qilinmaqtiken.

Körgezmilerde yene yehudiy qirghinchiliqidin saq qalghuchilardin érnést mishél "Natsistlarning jinayitige qarshi bu chachtinmu yuqiri awazda sözleydighan nerse yoq. Bularning hemmisi men éytishqa tégishlik hékayining bir qismi." dégen bayanlirigha orun bérilgen.

Uyghurlar diyaridiki jaza lagérlar mesilisi hemde 1 milyondin 3 milyon'ghiche bigunah kishining tutqun qilinishi otturigha chiqqandin kéyin ikkinchi dunya urushi axirlashqanda bu xil qirghinchiliqning qayta yüz bermeydighanliqini tekitlesh meqsitide "Emdi qaytilanmaydu!" dep jakarlan'ghan dunyawi sho'arning emeliyetke uyghun bolmay qéliwatqanliqi mulahize témiliridin bolushqa bashlidi. Buning bilen Uyghurlar béshidin kechürüwatqan échinipliq qismetlerni axirlashturush chaqiriqi bolupmu dunyaning her qaysi jayliridiki yehudiy teshkilatliri we yehudiylar teripidin küchlük otturigha qoyulmaqta.

Toluq bet